Türkiye’nin İran ile ilişkilerinde benimseyeceği strateji, yalnızca iki ülkenin ikili ilişkilerini değil, bölgedeki dengeleri ve küresel güçlerin Ortadoğu’daki planlarını doğrudan etkileyen bir unsur olacaktır. Batı’nın yönlendirmesiyle İran karşıtı bir blok içinde yer almak, Türkiye’ye kısa vadede ekonomik ve diplomatik kazanımlar sunabilir. Ancak uzun vadede bu durum, Türkiye’nin jeopolitik bağımsızlığını zayıflatabilir ve ülkeyi bölgesel çatışmaların içine çekerek istikrarsız bir sürece sürükleyebilir (Mearsheimer & Walt, 2007).
Türkiye’nin önündeki temel mesele, Batı’nın bölgesel planlarına uyum sağlayarak İran karşıtı bir tutum sergileyip sergilemeyeceğidir. Geçmiş örnekler, Batı’nın önce bölgesel aktörleri güçlendirdiğini, ardından bu aktörleri hedef alarak istikrarsızlaştırdığını göstermektedir (Tibi, 2012). Irak ve Suriye’nin yaşadığı süreçler, Türkiye açısından da bir uyarı niteliği taşımaktadır. Eğer Türkiye, İran’a karşı Batı’nın stratejileri doğrultusunda konumlandırılırsa, uzun vadeli güvenliği ve bölgesel etkisi ciddi bir risk altına girebilir.
Türkiye-İran Gerginliği: Kazanan Kim Olacak?
Türkiye ile İran arasındaki gerilimin artması, bölgedeki en büyük kazananların ABD ve İsrail olacağını göstermektedir. Batı’nın Ortadoğu’daki uzun vadeli stratejileri, bölgesel güçlerin birbirleriyle mücadele ederek zayıflaması üzerine kuruludur (Mearsheimer & Walt, 2007).
Bu strateji doğrultusunda, Türkiye ve İran’ın karşı karşıya gelmesi, her iki ülkenin de Batı’ya olan bağımlılığını artıracaktır. Türkiye, İran ile gerilim yaşadığında, Batı’dan ekonomik ve askeri destek almak zorunda kalabilir. Bu da Türkiye’nin bağımsız dış politikasını zayıflatırken, Batı’nın bölgedeki nüfuzunu artırmasına neden olabilir (Harvey, 2005).
Bunun yanı sıra, İsrail’in Suudi Arabistan ve diğer Körfez ülkeleriyle geliştirdiği ittifaklar, İran’ı bölgesel olarak daha da yalnızlaştırmayı amaçlayan bir stratejinin parçasıdır (Kepel, 2004). Türkiye’nin de bu sürece dahil olması, bölgesel kutuplaşmayı derinleştirecek ve Batı’nın “böl-yönet” stratejisine hizmet edecektir.
Türkiye’nin İran ile doğrudan bir askeri angajmana girmesi, ekonomik ve askeri kaynaklarını tüketerek uzun vadeli bir istikrarsızlığa yol açabilir (Danforth, 2015). Dolayısıyla, Türkiye’nin İran’a karşı sertleşen söylemi ve olası askeri hamleleri, yalnızca Batı’nın çıkarlarına hizmet eden bir araç haline dönüşebilir.
Türkiye İçin Alternatif Stratejiler: Çıkış Yolu Ne Olmalı?
Türkiye’nin bölgesel istikrarı koruyarak kendi ulusal çıkarlarını önceliklendirmesi gerekmektedir. Bunun için şu stratejiler değerlendirilmelidir:
- Çok Taraflı Diplomasi ve Denge Politikası
Türkiye, İran ile ilişkilerini bozmadan, bölgedeki tüm aktörlerle dengeli bir politika izlemelidir. Rusya, Çin ve Orta Asya ülkeleriyle geliştirilecek yeni ortaklıklar, Türkiye’nin Batı’nın baskısını dengelemesine yardımcı olabilir (Mearsheimer & Walt, 2007).
- Ekonomik ve Enerji İşbirliklerinin Artırılması
Türkiye, İran ile ekonomik ilişkilerini güçlendirerek, enerji bağımsızlığı konusunda daha sağlam adımlar atmalıdır. ABD’nin İran’a yönelik yaptırımlarına rağmen Çin’in İran ile kurduğu ekonomik işbirliği modeli, Türkiye için örnek alınabilir (Harvey, 2005).
- Kürt Meselesinde Stratejik Yaklaşım
Türkiye, İran ile ortak düşman olarak gösterilen Kürt gruplar konusunda işbirliği yaparak, Batı’nın bölgedeki “Kürt kartı”nı kullanmasını engelleyebilir. İran’ın PKK/YPG ile ilişkilerini artırması ihtimali göz önünde bulundurularak, Türkiye-İran güvenlik işbirliği mekanizmaları geliştirilmelidir (Barkey & Fuller, 1998).
- Batı ile Dengeli İlişkiler
Türkiye’nin Batı’nın bölgesel stratejilerine tam uyum sağlamak, Türkiye’nin bağımsız dış politikasını tehdit edebilir. Bu nedenle, Türkiye Batı ile ilişkilerini dengeli bir seviyede tutarken, bölgesel bağımsızlığını koruyacak hamleler yapmalıdır (Fuller, 1999).
Sonuç: Türkiye İçin Kritik Karar Anı
Türkiye’nin İran ile artan gerilimi, Batı’nın bölgesel çıkarlarına hizmet eden bir stratejinin parçası olabilir. Eğer Türkiye, İran karşıtı bir bloğa sürüklenirse, bu yalnızca Batı’nın bölgesel planlarına hizmet eder ve Türkiye’yi uzun vadede bir çatışma sürecine iter (Chomsky, 2007).
Bu süreçte Türkiye’nin şu adımları atması hayati önem taşımaktadır:
• İran ile doğrudan bir çatışmadan kaçınarak, bölgesel işbirliği mekanizmalarını güçlendirmek.
• Ekonomik ve enerji politikalarını, İran ile gerilimi tırmandırmayacak şekilde yeniden yapılandırmak.
• Batı ile ilişkileri dengede tutarken, bölgesel bağımsızlığını koruyacak stratejik hamleler yapmak.
Türkiye için en büyük tehlike, dışarıdan yönlendirilen politikalarla bölgesel bir savaşın içine çekilmek ve uzun vadede iç siyasi ve ekonomik istikrarsızlığa sürüklenmektir. Bu nedenle, Ankara’nın kendi ulusal çıkarlarını ön planda tutan bir dış politika izlemesi ve Batı’nın bölgedeki hesaplarına karşı dikkatli olması zorunludur. Aksi takdirde, Türkiye hem içeride hem dışarıda yeni krizlerle karşı karşıya kalabilir ve ülkenin bölgesel geleceği tehlikeye girebilir.
Kaynakça:
• Bacevich, A. J. (2016). America’s War for the Greater Middle East: A Military History. Random House.
• Barkey, H. J., & Fuller, G. E. (1998). Turkey’s Kurdish Question. Rowman & Littlefield.
• Chomsky, N. (2007). Interventions. City Lights Publishers.
• Danforth, N. (2015). Turkey’s New Maps and the Role of Nationalism in Turkish Foreign Policy. The Washington Post.
• Fuller, G. E. (1999). The Future of Political Islam. Palgrave Macmillan.
• Harvey, D. (2005). A Brief History of Neoliberalism. Oxford University Press.
• Kepel, G. (2004). The War for Muslim Minds: Islam and the West. Harvard University Press.
• Mearsheimer, J. J., & Walt, S. M. (2007). The Israel Lobby and U.S. Foreign Policy. Farrar, Straus and Giroux.
• Tibi, B. (2012). Islamism and Islam. Yale University Press.
Bir yanıt yazın