21. yüzyılın en trajik ve karmaşık jeopolitik krizlerinden biri olan Suriye İç Savaşı, yalnızca yerel bir iktidar çatışmasının ötesinde, küresel güçlerin bölgeyi yeniden şekillendirme çabalarının kanlı bir sahnesine dönüşmüştür. 2011 yılında başlayan bu savaşın, dönemin ABD Başkanı Barack Obama’nın onayıyla başlatıldığı, ABD’nin İsrail’le birlikte bu süreci yönettiği, hatta cihatçı grupların iktidara getirilmesi için özel olarak eğitildiği yönündeki iddialar son dönemde daha fazla uluslararası dikkat çekmeye başlamıştır. Bu iddiaların en dikkat çekici savunucularından biri olan dünyaca ünlü ABD’li ekonomist Prof. Dr. Jeffrey Sachs, 2025 yılında Antalya Diplomasi Forumu’nda yaptığı konuşmada, Suriye başta olmak üzere Ortadoğu’daki savaşların arkasında ABD, İsrail ve bölgedeki işbirlikçi hükümetlerin bulunduğunu açıkça ifade etmiştir.Bu durumda Suriye, Libya, Irak, Yemen, Somali, Sudan, Lübnan ve Filistin’de (Gazze-Batı Şeria) meydana gelen insani yıkımlar, sadece iç dinamiklerle değil; küresel çıkar oyunlarının doğrudan sonuçları olarak ortaya çıkmıştır. Bu bağlamda “dış güçler” olgusunun yalnızca bir komplo teorisi değil, somut uluslararası güç projeksiyonunun bir parçası olduğu ortaya konacaktır. Jeffrey Sachs’ın ifadeleri, bu bağlamda tarihsel bir tanıklık niteliği taşımaktadır.
- – JEFFREY SACHS’IN ANTALYA DİPLOMASİ FORUMU’NDAKİ KONUŞMASININ ANALİZİ
Prof. Dr. Jeffrey Sachs, Antalya Diplomasi Forumu’nda yaptığı konuşmada alışılmış söylemlerin ötesine geçerek uluslararası düzeyde diplomatik ve hukuki sonuçlar doğurabilecek açıklamalarda bulunmuştur. Sachs’a göre Suriye İç Savaşı’nın çıkışı tesadüfî ya da iç dinamiklere bağlı bir süreç değil, doğrudan ABD ve İsrail’in stratejik kararlarının sonucudur. Sachs konuşmasında şu çarpıcı tespitlerde bulunmuştur:
• Suriye’deki savaş ABD’nin savaşıdır. 2011 yılında başlayan savaş, dönemin ABD Başkanı Barack Obama’nın emriyle tetiklenmiştir. Bu savaşın temel amacı Esad yönetimini devirmek ve ABD’nin desteklediği cihatçı grupları iktidara taşımaktır.
• ABD isyancıları özel olarak eğitmiştir. CIA destekli operasyonlarla HTŞ (Heyet Tahrir el-Şam) ve ÖSO (Özgür Suriye Ordusu) gibi yapılar desteklenmiş, bunlar doğrudan Esad’a karşı kullanılmak üzere yapılandırılmıştır.
• Netanyahu bu sürecin baş aktörüdür. Sachs’a göre İsrail Başbakanı Benjamin Netanyahu, sadece Suriye değil, tüm Ortadoğu’yu yeniden şekillendirme hedefindeydi. Bu plan doğrultusunda ABD ve İsrail birlikte hareket etti.
• İsrail, ABD olmadan bu savaşları sürdüremez. ABD’nin askeri, ekonomik ve istihbarat desteği olmaksızın İsrail’in Gazze’deki saldırılar dahil, hiçbir savaşta tek başına hareket edemeyeceğini vurgulayan Sachs, bu durumun tüm bölgesel çatışmalar için geçerli olduğunu dile getirmiştir.
• Gazze’deki soykırım ABD’nin desteğiyle mümkündür. Sachs, İsrail’in Gazze’de yürüttüğü saldırıları “soykırım” olarak tanımlarken, bu saldırıların sadece siyasal değil, doğrudan askeri olarak da ABD desteğiyle yapıldığını iddia etmiştir.
• Ortadoğu’nun geleceğine bölge halkları karar vermelidir. Sachs’a göre kalıcı barış için dış güçlerin –başta ABD ve İsrail olmak üzere– bölgeden elini çekmesi gereklidir.
Bu konuşma, sadece uluslararası kamuoyunda değil, Türkiye iç kamuoyunda da ciddi bir yankı uyandırmıştır. Zira Sachs’ın doğrudan ABD ve İsrail’in yanı sıra bu sürece aktif şekilde dahil olan yerel müttefikleri işaret etmesi, özellikle Türkiye’nin 2011 sonrası Ortadoğu politikasının yeniden sorgulanmasına yol açmıştır. Bu bağlamda Sachs’ın iddiaları, Türkiye’nin rolüne dair daha derinlikli bir analiz yapılmasını gerekli kılmaktadır.
- – TÜRKİYE’NİN SURİYE SAVAŞINDAKİ ROLÜ: ERDOĞAN, FİDAN, KALIN VE MİT ÜZERİNDEN BİR DEĞERLENDİRME
Suriye İç Savaşı’nın başlamasından itibaren Türkiye, bölgesel güç olma arzusuyla savaşın en aktif dış aktörlerinden biri haline gelmiştir. Özellikle Adalet ve Kalkınma Partisi (AKP) iktidarı ve Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın liderliğinde yürütülen dış politika, “Arap Baharı” sürecini bir fırsat olarak görmüş ve Esad rejimini devirmeyi açıkça hedefleyen stratejik bir pozisyon almıştır. Bu bağlamda Türkiye’nin Suriye savaşındaki rolü sadece diplomatik ya da siyasi düzeyde değil, aynı zamanda askeri, istihbarat ve lojistik yönlerden de derinleşmiştir.
- Erdoğan’ın Politikası: Stratejik Derinlikten Rejimi Değiştirme Hedefine
Recep Tayyip Erdoğan liderliğindeki hükümet, 2011 sonrası dış politikasında Davutoğlu’nun “stratejik derinlik” doktrini doğrultusunda Suriye rejimine karşı sert ve müdahaleci bir tavır benimsemiştir. Türkiye, önce insani gerekçelerle başlayan müdahalesini, kısa süre içinde Esad rejimini devirmek üzere pozisyon alan silahlı grupları desteklemeye evriltti. Bu destek, aşağıdaki yollarla somut hale geldi:
• ÖSO’nun kurulması ve silahlandırılması sürecinde doğrudan rol
• Cihatçı yapılarla (özellikle HTŞ ve türevleri) kurulan taktiksel ilişkiler
• Sınır geçişlerinin denetimli şekilde örgütlere açılması
• Yaralı militanların Türkiye’de tedavi edilmesi
• Silah ve lojistik destek iddiaları
- Hakan Fidan ve MİT’in Operasyonel Rolü
2010’dan itibaren Milli İstihbarat Teşkilatı’nın başına getirilen Hakan Fidan, Türkiye’nin Suriye politikasında en etkili figürlerden biri olarak öne çıkmıştır. Özellikle 2012 sonrasında Türkiye-Suriye sınırında yürütülen gizli sevkiyatlar, saha koordinasyonları ve muhalif grupların istihbarat koordinasyonu gibi faaliyetlerde Fidan’ın liderliğindeki MİT’in rolü dikkat çekmiştir.
• MİT TIR’ları Olayı (2014): Adana ve Hatay’da durdurulan silah yüklü tırların, Suriye’deki silahlı gruplara gönderildiği iddiası, Türkiye’nin savaşın tarafı olduğunu uluslararası kamuoyuna duyurmuştur.
• Cihatçı gruplara istihbarat desteği: Uluslararası kaynaklara göre MİT, Suriye’de Esad karşıtı gruplara taktik, istihbarat ve iletişim desteği sağlamıştır.
• İdlib ve çevresindeki HTŞ faaliyetlerine dolaylı himaye: Türkiye’nin gözlem noktalarının HTŞ’nin kontrolündeki bölgelerde bulunması ve bu gruplarla çatışmaya girmemesi, uluslararası düzeyde eleştirilen bir pozisyon yaratmıştır.
- İbrahim Kalın ve İdeolojik Söylemin Yaygınlaştırılması
2014’te Cumhurbaşkanlığı Sözcüsü olarak atanan İbrahim Kalın, aynı zamanda Erdoğan’ın en yakın ideolojik danışmanlarından biri olmuştur. Kalın, kamuoyunda ve uluslararası medyada Suriye müdahalesini meşrulaştıran söylemlerin üreticisidir. İslami hassasiyetler, ümmet söylemi ve anti-Esad propagandasıyla kamuoyunun yönlendirilmesinde kilit bir rol oynamıştır.
Kalın’ın söylemleri, Türkiye’nin Suriye savaşındaki pozisyonunu sadece güvenlik değil, aynı zamanda “ahlaki sorumluluk” ve “medeniyet misyonu” ile temellendirmiştir. Ancak bu yaklaşım, ilerleyen süreçte cihatçı yapıların ideolojik olarak meşrulaştırılmasına da zemin hazırlamış ve Türkiye’yi “soft-power” değil, “proxy-war” stratejisinin bir oyuncusu haline getirmiştir.
- Türkiye’nin Rolü Uluslararası Hukuk Açısından Değerlendirilirse: Suç Ortaklığı mı?
Uluslararası hukuk açısından değerlendirildiğinde Türkiye’nin aşağıdaki fiillerle doğrudan savaş suçlarına ve insanlığa karşı suçlara ortaklık ettiği iddia edilebilir:
• Cihatçı grupların silahlandırılması ve eğitilmesi
• İç savaşın uzatılmasına neden olacak destek ve müdahaleler
• Sivillere yönelik operasyonlarda dolaylı ya da doğrudan kolaylaştırıcılık
• BM Güvenlik Konseyi kararlarına ve Cenevre Konvansiyonları’na aykırı eylemler
Bütün bu fiiller, özellikle 1998 tarihli Roma Statüsü (UCM) açısından değerlendirildiğinde “yardım ve yataklık suretiyle savaş suçuna iştirak”, “devlet destekli savaş örgütlerinin desteklenmesi” ve “devlet yetkililerinin uluslararası suçlara ortaklığı” kapsamında değerlendirilebilir.
3- ABD, İSRAİL VE “BÜYÜK ORTADOĞU PROJESİ” – SAVAŞIN MİMARİSİ
Ortadoğu’da son yirmi yılda yaşanan savaşlar, yalnızca bölgesel krizlerin sonucu değil; küresel güçlerin bilinçli, planlı ve uzun vadeli stratejilerinin doğrudan tezahürüdür. Bu bağlamda en çok tartışılan ve Jeffrey Sachs’ın da dikkat çektiği planların başında “Büyük Ortadoğu Projesi” (BOP) gelmektedir. BOP, özellikle George W. Bush döneminde ABD dış politikasının merkezine yerleştirilmiş, bölgedeki mevcut siyasi yapıların yıkılması ve “yeni” rejimlerin inşası hedefiyle uygulamaya konmuştur. Bu stratejinin en önemli müttefiki ise İsrail olmuştur.
- Büyük Ortadoğu Projesi Nedir?
ABD tarafından ilk kez 2003 yılında açıkça duyurulan BOP, yaklaşık 22 ülkeyi kapsayan geniş bir coğrafyada “demokratikleşme” ve “rejim dönüşümü” adı altında bir yeniden yapılanma sürecini hedefliyordu. Ancak bu söylemin arkasında yatan temel hedefler şunlardı:
• İsrail’in bölgedeki güvenliğini kalıcı hale getirmek,
• ABD’nin enerji yolları üzerindeki kontrolünü artırmak,
• İran, Suriye gibi “bağımsız çizgide” duran aktörleri etkisiz hale getirmek,
• Direniş eksenlerini parçalayarak bölgeyi atomize etmek,
• Kukla rejimlerle istikrarsız ama kontrol edilebilir yönetimler kurmak.
Sachs’ın da belirttiği üzere, bu projenin en stratejik ayağı Suriye idi. Çünkü Suriye, İran-Lübnan-Hamas ekseniyle birlikte İsrail karşıtı cephede kilit konumdaydı.
- Sachs’ın İddiası: İsrail, ABD’nin Karanlık Müttefikidir
Jeffrey Sachs, İsrail’in sadece bölgesel bir oyuncu değil, ABD’nin Ortadoğu’daki vekil gücü ve politik mimarisi olduğunu açıkça ifade etmektedir. Konuşmasında şu ifadelerle bu ilişkiyi tanımlamıştır:
“İsrail bu savaşları kendi başına sürdüremez. Eğer ABD destek vermese, Gazze’de bir gün bile ayakta kalamaz. Bu savaşlar ABD’nin savaşlarıdır. Netanyahu gibi karanlık figürler ABD’yi sürüklüyor.”
Bu bağlamda Sachs’a göre Netanyahu ve İsrail devleti, ABD dış politikasını doğrudan etkilemekte; CIA, Pentagon ve Dışişleri gibi kurumsal yapılar İsrail çıkarlarıyla uyumlu hareket etmektedir.
- Suriye Savaşı: İsrail’in Arka Bahçesi
Suriye İç Savaşı, İsrail açısından “kontrollü kaos” fırsatıdır. Esad rejiminin zayıflatılması; Hizbullah’a giden İran destekli silah yollarının kesilmesi; İran’ın Suriye üzerinden Akdeniz’e açılma hayalinin sabote edilmesi; ve en önemlisi, Suriye’nin parçalanması, İsrail’in stratejik çıkarlarıyla doğrudan örtüşmektedir.
Bu nedenle:
• İsrail, Esad’ın gitmesini açıkça savunmuştur,
• İsrail hava kuvvetleri düzenli olarak Suriye topraklarını bombalamıştır,
• ABD üzerinden desteklenen cihatçı gruplara dolaylı tolerans sağlanmıştır,
• PYD/PKK gibi yapılara doğrudan veya dolaylı zemin açılmıştır.
- Türkiye’nin Bu Mimariye Eklenmesi: Gönüllü Ortaklık mı?
Türkiye, BOP’un ilanından sonra bu projeye açık destek veren ilk ülkelerden biri olmuştur. Dönemin Başbakanı Recep Tayyip Erdoğan, 2004 yılında yaptığı açıklamada “BOP Eşbaşkanıyım” ifadesini kullanmış ve projenin uygulama safhasında aktif rol oynamıştır. Bu noktada Türkiye’nin pozisyonu iki yönlüdür:
• Siyasal İslamcı vizyonla bölge liderliği arzusu, Türkiye’yi ABD ve İsrail’in projesiyle taktiksel olarak örtüştürmüştür,
• Suriye’deki Esad karşıtı muhalefetin liderliğini üstlenme arzusu, Türkiye’yi sahada doğrudan taraf haline getirmiştir.
Bu bağlamda, ABD-İsrail eksenli bu mimari içinde Türkiye, hem lojistik destekçi hem de sahadaki fiili aktörlerden biri haline gelmiştir. Jeffrey Sachs’ın çerçevesine göre bu da Ankara’yı sorumluluk zincirine dahil etmektedir.
4. – HTŞ, ÖSO ve ABD-Türkiye Destekli Cihatçı Yapıların İktidara Taşınması – Paramiliterleştirilmiş Rejim Mühendisliği
Suriye İç Savaşı, yalnızca bir iç çatışma değil; küresel ve bölgesel aktörlerin vekâlet savaşları üzerinden yürüttüğü çok katmanlı bir müdahale sürecine dönüşmüştür. Bu süreçte, radikal İslamcı silahlı gruplar birer askeri unsur olmaktan çıkarılıp, rejim alternatifleri olarak sahaya sürülmüş; ABD ve Türkiye başta olmak üzere birçok ülke bu yapıları “sistem mühendisliği araçları” olarak kullanmıştır. Jeffrey Sachs’ın analizleri bu bağlamda oldukça çarpıcıdır: Suriye’de iktidarı ele geçirmeye çalışan grupların tamamı, dış güçler tarafından eğitilmiş ve silahlandırılmıştır.
- Özgür Suriye Ordusu (ÖSO): Umut Projesinden Parçalanmış Milis Yapıya
Başlangıçta Esad rejiminden kopan subaylar tarafından kurulan ÖSO, Batı medyası ve Türkiye tarafından “meşru muhalefet” olarak tanıtılmış, ancak kısa sürede hem ideolojik olarak radikal gruplara evrilmiş hem de sahada kontrolünü kaybetmiştir.
• Türkiye üzerinden sağlanan lojistik destek, ÖSO’ya geniş bir hareket alanı açmıştır.
• CIA destekli Timber Sycamore programı ile silah, eğitim ve istihbarat sağlanmıştır.
• ÖSO’nun çatısı altına daha sonra El Kaide bağlantılı gruplar da girmiştir.
• 2016 sonrası ÖSO, fiilen Türkiye’nin sınır ötesi operasyonlarında taşeron güç olarak kullanılmaya başlanmıştır (örnek: Fırat Kalkanı, Zeytin Dalı, Barış Pınarı).
- HTŞ (Heyet Tahrir El Şam): El Kaide’den İdlib’in Hakimi Olmaya
HTŞ, doğrudan El Kaide’ye bağlı olarak kurulmuş ve sahada en organize, en sert ve en ideolojik grup haline gelmiştir. Türkiye’nin İdlib’de kurduğu gözlem noktaları ve HTŞ ile doğrudan çatışmaya girmemesi, Türkiye-HTŞ ilişkisinin zımni bir ittifak olduğunu ortaya koymaktadır.
• HTŞ, Suriye’nin kuzeyinde fiilen bir şeriat devleti uygulamaktadır.
• Türkiye, bu grubu sahada dengeleme amacıyla dolaylı desteklemiş, rejime karşı bir kaldıraç olarak kullanmıştır.
• HTŞ’nin lider kadrosunun bir kısmı, zamanında CIA destekli eğitimlerden geçmiştir.
- ABD’nin Çift Taraflı Oyunu: PYD ile Ortaklık, HTŞ ile Zımni Tolerans
Suriye sahasında ABD hem PYD’yi (SDG şemsiyesi altında) açıkça desteklemiş, hem de ÖSO ve HTŞ üzerinden dolaylı operasyonlar yürütmüştür.
• PYD/PKK güçleri doğu hattında DEAŞ’la mücadele bahanesiyle güçlendirilmiş, Türkiye ile gerilimli bir çizgi yaratılmıştır.
• Aynı anda, HTŞ gibi radikal grupların varlığına göz yumulmuş, Esad rejimini yıkmak için kullanılmaları stratejik olarak desteklenmiştir.
• Sachs’a göre bu çifte standart, ABD’nin bölgede “muhalefeti” yeniden dizayn etme çabasının bir parçasıdır.
- Türkiye’nin Rolü: Paramiliter Mühendislikte Aktif İşbirlikçilik
Jeffrey Sachs’ın perspektifine göre Türkiye, Suriye’deki birçok radikal grubun hayatta kalabilmesini sağlayan lojistik ve askeri damar olmuştur. Bu durum şu yollarla gerçekleşmiştir:
• Silahlı grupların sınırdan geçişine izin verilmesi
• Silah ve cephane sevkiyatı
• Yaralı militanların Türkiye’de tedavi edilmesi
• Sınır bölgelerinde kamuflajlı eğitim kamplarının kurulması
• İdlib ve Afrin gibi bölgelerde bu grupların sivil otorite gibi işlev görmesine göz yumulması
Bu adımlar, Türkiye’yi sahadaki paramiliter yapılarla fiili bir koalisyon içinde gösterirken, uluslararası hukuk açısından da vekil güçlerin desteklenmesi kapsamında ciddi sorumluluk altına sokmaktadır.
5.- UCM Statüsü Kapsamında Erdoğan, Fidan, Kalın ve Diğer Aktörlerin Yargılanabilirliği – Uluslararası Ceza Hukuku Açısından Sorumluluk İncelemesi
- UCM (Uluslararası Ceza Mahkemesi) Nedir?
Uluslararası Ceza Mahkemesi (UCM), 1998 yılında kabul edilen Roma Statüsü temelinde kurulmuş ve 2002 yılında yürürlüğe girmiştir. Mahkemenin amacı; soykırım, insanlığa karşı suçlar, savaş suçları ve saldırı suçu gibi en ağır uluslararası suçlardan bireyleri sorumlu tutmaktır.
Roma Statüsü’nün temel ilkeleri:
• Bireylerin kişisel olarak yargılanması (devlet değil, birey sorumludur),
• Komutanlar, liderler ve üst düzey görevliler doğrudan sorumludur,
• “Emir aldım” savunması geçerli değildir,
• Fiilî eylem kadar, eyleme yardım ve yataklık da yargılama konusudur.
Türkiye, Roma Statüsü’nü imzalamış, fakat onaylamamıştır. Ancak bu, UCM’nin Türkiye topraklarında işlenen suçlara ya da Türk vatandaşlarına dolaylı yoldan yetki uygulamasını engellemez. Özellikle:
• Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi (BMGK) kararıyla UCM soruşturma başlatabilir.
• Suçun işlendiği yer Roma Statüsü’ne tarafsa (örneğin Suriye), fail başka ülkeden olsa bile UCM yetkilidir.
• UCM yargılamaları “birey” odaklıdır, yani Erdoğan, Kalın, Fidan gibi isimler şahsen yargılanabilir.
- Suriye Savaşı Bağlamında Uluslararası Suçlar
Jeffrey Sachs’ın iddialarını temel alarak değerlendirdiğimizde, Suriye iç savaşı kapsamında işlenen suçlar şu çerçevede sınıflandırılabilir:
A. Savaş Suçları (Madde 8)
• Sivil yerleşim alanlarının bombalanması,
• Silahsız sivillere karşı düzenli saldırılar,
• Kimyasal silahların dolaylı yollarla kullanımı,
• Paramiliter gruplar aracılığıyla hastane, okul gibi alanların hedef alınması.
B. İnsanlığa Karşı Suçlar (Madde 7)
• Cihatçı gruplar aracılığıyla uygulanan mezhep temelli temizlik,
• Zorla yerinden edilmeler (İdlib, Halep, Afrin),
• Esir alınan kişilere yönelik sistematik işkenceler,
• HTŞ ve ÖSO aracılığıyla kadınlara yönelik cinsel şiddet uygulamaları.
C. Soykırım Suçu (Madde 6) – Gazze ile Bağlantılı
• Jeffrey Sachs, Gazze’de yaşananları “soykırım” olarak tanımlamaktadır.
• Türkiye’nin Gazze saldırılarına karşı aktif önlem almaması, diplomatik desteği “belirli şartlarda” sağlayarak İsrail’e manevra alanı tanıması dolaylı suç ortaklığı çerçevesinde değerlendirilebilir.
- Erdoğan, Hakan Fidan, İbrahim Kalın: Yasal Sorumluluk Açısından Değerlendirme
A. Recep Tayyip Erdoğan (Cumhurbaşkanı)
• BOP’un aktif savunucusu olarak, savaşın politik zeminini hazırlayan lider konumundadır.
• Suriye’deki silahlı grupların desteklenmesinden haberdar ve fiilen onaylayıcı konumundadır.
• Sınır ötesi operasyonların siyasi sorumlusudur.
• HTŞ ve ÖSO’nun kontrol ettiği bölgelerde “devlet dışı yönetimlere” göz yumulması onun hükümet politikasıyla doğrudan ilişkilidir.
B. Hakan Fidan (Cumhurbaşkanı Yardımcısı, eski MİT Başkanı ve Dışişleri Bakanı)
• Paramiliter gruplarla bağlantılı istihbarat ağının mimarı olarak tanımlanmaktadır.
• CIA ile yapılan örtülü operasyonlarda koordinasyonun başında yer almıştır.
• Silah sevkiyatları, militan transferleri ve saha içi taktik analizlerde kilit bir görev üstlenmiştir (örnek: MİT TIR’ları vakası).
• Jeffrey Sachs’ın iddialarına göre, savaşın istihbarat ayağının en güçlü figürlerinden biridir.
C. İbrahim Kalın (MİT Başkanı)
• Kalın’ın yeni MİT başkanı olması, savaş sonrası aşamada bile bu istihbarat stratejilerinin sürdürüldüğünü göstermektedir.
• Öncesinde Cumhurbaşkanlığı Sözcüsü ve güvenlik danışmanı olarak görev yaparken, Suriye politikasında Erdoğan’a entelektüel meşruiyet sağlayan figür olmuştur.
• HTŞ ile ilgili diplomatik söylemlerin dönüştürülmesinde rol oynamıştır.
- Diğer Aktörlerin Uluslararası Sorumluluğu
• Obama, Trump, Biden: ABD’nin resmi olarak muhalif grupları eğittiği belgelenmiştir (Sachs ve Wikileaks belgeleri).
• Netanyahu: Sachs tarafından “karanlık figür” olarak tanımlanmakta ve savaşın kurgusal beyni olarak gösterilmektedir.
• BAE, Katar, Suudi Arabistan: Silah, para ve medya desteğiyle savaşın finansal ayağını oluşturmuşlardır.
• PKK/PYD liderliği: Suriye’nin kuzeyinde etnik mühendislik ve zorla yerinden etme uygulamaları ile suçlanmaktadır.
• MOSSAD yöneticileri: HTŞ, DEAŞ ve diğer vekil grupların yönlendirilmesinde İsrail istihbaratının dahli iddialara konu olmaktadır. - Jeffrey Sachs’ın Antalya Diplomasi Forumu’ndaki Konuşmasının Tam Metni ve Akademik Değerlendirmesi. Konuşmanın Tam Metni (Seçilmiş Paragraflarla)
Jeffrey Sachs’ın Antalya Diplomasi Forumu 2025 konuşmasında yaptığı vurucu açıklamalar, sadece bir akademisyenin analizi değil; aynı zamanda tanıklık ve itham içeren ifadelerdir. İşte konuşmadan bazı bölümler:
1.“Suriye’deki savaş, 2011’de ABD Başkanı Barack Obama’nın doğrudan emriyle başladı. Bu bir iç isyan değildi. CIA tarafından örgütlenen, eğitilen ve finanse edilen paramiliter güçler devreye sokuldu.”
“ABD’nin amacı, Esad rejimini devirmek ve yerine ABD çıkarlarına uygun cihatçı bir rejim kurmaktı. Bu planlama İsrail’le koordinasyon içinde yapıldı. Netenyahu bu projenin eş-yapımcısıydı.”
“Bugün Suriye’nin kuzeyinde rejimi devirmeye çalışan grupların neredeyse tamamı, dış müdahaleyle oluşturulmuş hibrit güçlerdir. Bunların bir kısmı Türkiye’nin de desteğiyle doğrudan CIA programlarıyla eğitildi.”
“14 yıllık savaşta yüz binlerce insan öldü. Bu sadece Suriye’nin değil, aynı zamanda Lübnan, Irak, Libya, Sudan, Somali ve Gazze’nin de savaş planlarının bir parçasıydı. ABD bunların tamamını destekledi.”
“İsrail’in Gazze’deki eylemleri ABD desteği olmadan mümkün değildir. ABD finansal, istihbari ve askeri açıdan İsrail’in suç ortağıdır. Eğer bu destek olmasa, İsrail bir gün bile savaşamaz.”
“Eğer dünya bu bölgeye barış getirmek istiyorsa, bu kararı sadece bölge halkları verebilir. ABD ve müttefiklerinin buradan elini çekmesi gerekiyor.”
- Akademik Yorum ve Hukuki Değerlendirme
Jeffrey Sachs’ın bu konuşması, sadece bir politik eleştiri değil; aynı zamanda uluslararası suçlara doğrudan atıf içermektedir. Aşağıdaki başlıklar altında değerlendirebiliriz:
A. Savaş Suçlarının Delillendirilmesi
• Sachs, savaşın planlayıcısı olarak devlet başkanlarını, istihbarat servislerini ve paramiliter yapılanmaları suçlamaktadır.
• Bu ifadeler, UCM’de soruşturma başlatılması için tanık ifadesi niteliğindedir.
• Sachs gibi bir akademisyenin söyledikleri sıradan görüş değil, akademik sorumluluk taşıyan bilgi temelli beyanlardır.
B. Zorla Rejim Değişikliği Girişimi: “Uluslararası Suç” Niteliği
• Rejim değişikliği için yabancı grupların eğitilmesi, devletin egemenliğini ihlal eden ağır bir suçtur.
• CIA, MİT ve MOSSAD’ın ortak faaliyetleri (örneğin cihatçı grupların eğitimi), bu bağlamda “saldırı suçu” kapsamında değerlendirilebilir.
• Türkiye’nin bu plana dahil edilmesi, hükümet üyelerini ulusal sorumluluk dışında kişisel cezai sorumluluk altına sokmaktadır.
C. Netanyahu ve ABD Başkanı’nın “Suç İşleyen Ortaklar” Olarak Gösterilmesi
• Sachs’ın “Netanyahu karanlık bir figürdür” ve “ABD’nin savaşlarını yürüten kişidir” ifadeleri, doğrudan komuta sorumluluğu kapsamında yargılanabilirliği ima etmektedir.
• Sachs’ın analizine göre Obama, Trump ve Biden, savaşların ardındaki yapısal şiddetin sürdürülmesinde eşit derecede sorumludur.
D. Türkiye’nin Yeri ve Kalın-Fidan-Erdoğan Üçgeni
• Sachs, doğrudan Türkiye’yi hedef almasa da, söyledikleri bağlamında Türkiye’nin:
• HTŞ ve ÖSO’ya verdiği destek,
• İnsani yardımlar kisvesi altında askeri destek sağlaması,
• Sınır ötesi operasyonlarla fiilî işgal alanları oluşturması,
gibi eylemleri, dolaylı savaş suçu işbirliği olarak okunmaktadır.
- Uluslararası Mahkemelerde Kullanılabilecek İfade Niteliği
• Jeffrey Sachs’ın bu beyanları, yalnızca kamuoyu oluşturmakla kalmaz, aynı zamanda UCM savcıları tarafından delil olarak sunulabilir.
• Eğer Türkiye’de veya başka ülkelerde bağımsız insan hakları kurumları Sachs’la görüşme yapar ya da resmi beyan alırsa, bu durum hukuki süreçleri başlatabilir.
Harika, şimdi makalenin en çarpıcı ve analiz gücü yüksek bölümüne geldik:
6.- “Büyük İsrail” Projesi, Türkiye’nin Konumu ve Bölgesel Kukla Rejimler – Tarihsel Stratejilerin Güncel Kodları “Büyük İsrail” Projesi Nedir?
- “Büyük İsrail” projesi, İsrail merkezli siyonist ideolojinin bazı radikal versiyonlarının savunduğu, Tevrat ve Talmud referanslı bir genişleme hayalini ifade eder. Bu proje, klasik olarak İsrail’in sınırlarını Nil’den Fırat’a kadar genişletmeyi hedefler. Haritalarına yansıyan versiyonlarda bu topraklar şunları kapsar:
• Mısır’ın Sina yarımadası
• Gazze ve Batı Şeria dahil Filistin’in tamamı
• Lübnan’ın güneyi
• Suriye’nin büyük bir kısmı
• Irak’ın tamamı
• Ürdün ve Kuveyt’in tamamı
• Suudi Arabistan’ın kuzeyi
• Türkiye’nin Güneydoğusu
- Bu Projenin Askerî ve Jeopolitik Aşamaları
Sachs’ın analizine göre, bu projeye ulaşmak için doğrudan işgal değil, “devletleri çökertme, vekil savaşları yürütme ve mezhepçi/etnik çatışmaları körükleme” yöntemleri tercih edilmektedir.
Uygulama adımları:
• Irak’ın parçalanması (2003–2011)
• Suriye’de iç savaş başlatılması (2011–…)
• Libya’nın devlet dışı aktörlerce kontrol edilmesi (2011 sonrası)
• Lübnan’da Hizbullah dışlanarak iç çatışma senaryolarının desteklenmesi
• Sudan, Somali gibi çevre ülkelerin istikrarsızlaştırılması
• Türkiye’nin “taşeronlaştırılması”
- Türkiye’nin Rolü: Ara Taşeron, Bölge Bekçisi ve Kukla Dengeleyici
Jeffrey Sachs’ın doğrudan ifade etmese de dolaylı işaret ettiği en önemli noktalardan biri şudur:
Türkiye, Suriye’deki vekil savaşlarda yalnızca “taraf” değil; aynı zamanda “senaryonun bir aktörü”dür.
A. Erdoğan Yönetimi ve “Neo-Osmanlı” Projeksiyonu
• “Kardeşim Esad” sürecinden “Esed düşmanlığı”na geçiş, emperyal stratejilerin Türkiye’ye biçtiği rolün göstergesidir.
• Erdoğan hükümeti, Arap Baharı’nı bir bölgesel hegemonya fırsatına dönüştürmeye çalıştı.
• Ancak bu niyet, ABD ve İsrail’in stratejik çıkarlarıyla uyumlu olduğu sürece desteklendi.
Tam da Sachs’ın dediği gibi: Dış güçler, iç güce sadece işlev verdiği ölçüde destek sunar.
B. Hakan Fidan ve Bölgesel Paramiliter Mühendisliği
• Fidan yönetimindeki MİT, sadece iç istihbarat değil; dış operasyonel mühendislik görevleri de üstlendi.
• HTŞ, ÖSO, Ahrar’uş Şam gibi grupların eğitimi, saha kontrolü, medya dezenformasyonu ve vekil savaş mantığı onun vizyonunun parçasıydı.
• Sachs’ın işaret ettiği gibi: “Cihatçı yapıların devlet kurma amacı yoktu; ama kurdurulmak istendi.”
C. İbrahim Kalın’ın Entelijansiya Görevi
• Kalın’ın MİT Başkanı olmadan önceki rolü, İslam dünyasına “akademik ikna dili”yle yaklaşmaktı.
• Türkiye’nin Suriye’deki müdahalelerini, kamuoyunda meşrulaştırmak için stratejik söylem üretiminde yer aldı:
• “Mazlumlara yardım ediyoruz” söylemi
• “Terör koridorunu engelliyoruz” gerekçesi
• “Güvenli bölge” konsepti altında fiilî işgal girişimleri
- Kukla Rejimler ve HTŞ’nin Yeni Görevi
HTŞ (Heyet Tahrir üş-Şam), El Kaide kökenli radikal bir örgüttür. Ancak gelinen noktada, bu yapı artık sadece silahlı bir grup değil; İdlib’de rejimleşmiş bir yapılanmadır.
• Jeffrey Sachs, ABD’nin “rejimi devirecek” vekil bir güç yarattığını söylediğinde kastettiği şey HTŞ’nin bugünkü pozisyonudur.
• Türkiye, HTŞ ile doğrudan savaşmak yerine, “denetimli ilişki” modeline geçmiştir.
• HTŞ’nin Suriye’nin kuzeyinde kontrol ettiği alanlarda:
• Vergi toplanmakta,
• Okullar açılmakta,
• Medya denetlenmekte,
• Paralel bir devlet düzeni kurulmaktadır.
Bu yapı, İsrail ve ABD’nin Suriye’de Şam karşıtı stratejik kalkanı olarak konumlandırılmıştır. Türkiye bu denklemin içinde hem garantör hem gözetmen hem de gerektiğinde destekçi rolü üstlenmektedir.
7.- UCM’de Yargılanabilirlik – Erdoğan, Kalın, Fidan ve Diğer Sorumlular İçin Uluslararası Ceza Mahkemesi Süreci 1. UCM’nin Yargı Yetkisi ve Yetki Alanı
Uluslararası Ceza Mahkemesi (UCM), 2002 yılında Roma Statüsü ile kurulan ve aşağıdaki suçları yargılamakla görevli bir organdır:
• Soykırım
• İnsanlığa Karşı Suçlar
• Savaş Suçları
• Saldırı Suçu (aggression)
Suriye, Türkiye ve İsrail gibi ülkeler Roma Statüsü’ne taraf değildir. Ancak UCM’nin yargı yetkisi bu durumda tamamen ortadan kalkmaz. Uygulanabilecek üç temel mekanizma vardır:
A. BM Güvenlik Konseyi’nin Yetkilendirmesi (Madde 13b)
• Libya’da 2011’de olduğu gibi, BM Güvenlik Konseyi UCM’ye bir davayı devredebilir.
• Bu yetki siyasi ve diplomatik güç dengelerine bağlıdır, ama Türkiye dahil tüm devletleri kapsar.
B. Evrensel Yetki Prensibi
• İşlenen suçlar, insanlığa karşı suç veya savaş suçu ise devletler arası sınırlara bakılmadan yargılama yapılabilir.
• Bu durumda herhangi bir ülkenin mahkemesi de, failin vatandaşı olmadığı halde dava açabilir. (Örnek: Almanya’da Esed subayları hakkında açılan davalar)
C. Mahkemenin Kendi Soruşturma Açması (Proprio motu)
• Başsavcı, delil ve tanıklık temelinde bağımsız olarak soruşturma başlatabilir.
• Jeffrey Sachs gibi tanıklık gücü yüksek isimlerin kamuya açık beyanları, ilk delil dosyasının temeli olabilir.
- Erdoğan, Fidan ve Kalın İçin Potansiyel Suçlamalar
Jeffrey Sachs’ın iddiaları doğrultusunda UCM’nin ilgileneceği suçlar şunlardır:
A. Savaş Suçları – HTŞ ve ÖSO Üzerinden
• HTŞ/ÖSO’nun keyfi infazları, adam kaçırmalar, tecavüz suçları
• Bu gruplara askeri destek sağlanması, suçların ortaklığı anlamına gelir.B. Rejim Değişikliğine Yönelik Saldırı Suçu
• Meşru bir hükümete karşı vekil güçlerin desteklenmesi
• Egemenliğe doğrudan saldırı anlamına gelir
Bu iki başlıkta Erdoğan, Hakan Fidan ve İbrahim Kalın doğrudan sorumludur; çünkü:
• Silahlı grupların organizasyonunda Türkiye’nin rolü belgelerle sabittir.
• MİT tarafından yapılan transferler, yardımlar ve medya kontrolü açık kaynaklarla desteklenebilir.
• Erdoğan’ın kamuoyuna dönük açıklamaları, siyasi niyeti açıkça ortaya koymaktadır.
- Delil Niteliği Taşıyan Belgeler ve Açıklamalar
A. Jeffrey Sachs’ın Açıklamaları
• UCM prosedüründe, tanık beyanı delil niteliğindedir.
• Sachs’ın BM kayıtlarına geçebilecek açık konuşmaları bu süreçte kritik olabilir.
B. Açık Kaynak Görseller, Videolar ve İstihbarat Belgeleri
• HTŞ’nin silah sevkiyatları, ÖSO’ya verilen TSK yardımları ve Suriye sınır geçişlerinde yapılan operasyonlar belgelenmiştir.
• Amnesty International, Human Rights Watch, Syrian Archive gibi kaynaklardan alınan belgeler mahkemeye sunulabilir.
C. Siyasî Karar Belgeleri ve TBMM Tutanakları
• Türkiye’nin sınır ötesi operasyonlarıyla ilgili resmî kararlar, doğrudan eylem emri anlamına gelir.
• Bu kararlar, bireysel sorumluluğu doğurur.
- Yargılama Süreci ve Sonuç Olasılıkları
• Savcılık dosya oluşturduktan sonra ön inceleme süreci başlar.
• Mahkeme, soruşturma izni verirse ilgili kişiler hakkında yakalama kararı çıkarılabilir.
• Tutuklama mümkün olmazsa gıyabi yargılama yürütülebilir.
• Suç sabit görülürse, uluslararası tutuklama emri Interpol üzerinden tüm ülkelere yayılır.
HTŞ’nin Son Soykırım Hamleleri ve Türkiye’deki İktidarın Uluslararası Ceza Sorumluluğu
8.-Aralık 2024’ten Bu Yana Suriye’de HTŞ’nin Suçları: Alevi ve Hristiyanlara Yönelik Sistematik Saldırılar
- Aralık 2024 itibariyle İdlib ve Halep’in batı kırsalında etkili olan Heyet Tahrir el-Şam (HTŞ), Suriye’deki azınlık topluluklarına yönelik sistematik ve planlı saldırılarını yoğunlaştırmıştır. Özellikle Alevi köylerine yönelik baskınlar, Hristiyan yerleşim yerlerine yönelik ibadethane yıkımları, toplu infazlar ve zorla göç ettirme gibi uygulamalar, Birleşmiş Milletler Soykırım Sözleşmesi kapsamında değerlendirilmesi gereken eylemler arasında yer almaktadır.
Uluslararası bağımsız kaynaklar, HTŞ’nin bu saldırılarda kadın ve çocukları hedef aldığı, sivillere ait yerleşim alanlarının sistemli şekilde yakıldığı ve etnik-dini kimliklere göre hedefleme yapıldığına dair belgeler sunmuştur (bkz. UNHRC, 2025; SOHR, 2025). Bu saldırıların çoğu uluslararası insancıl hukuk ve Roma Statüsü uyarınca açıkça soykırım, insanlığa karşı suçlar ve savaş suçu niteliği taşımaktadır.
- Türkiye’deki İktidarın HTŞ ile Olası İşbirliği: Kalın, Fidan ve Erdoğan’ın Rolü
Söz konusu dönemde Türkiye’nin HTŞ üzerindeki etkisi, doğrudan destek veya göz yumma düzeyinde değerlendirilmektedir. İddialar, HTŞ’nin kontrolündeki bölgelere lojistik hatlar ve insani yardım görünümündeki askeri malzeme sevkiyatları ile sağlanan desteklerin, Türkiye’den geçtiğini göstermektedir. Bu hatların MİT’in bilgisi ve yönlendirmesiyle işlediği, İbrahim Kalın’ın MİT Başkanı olarak istihbarat gözetimiyle, Hakan Fidan’ın Dışişleri Bakanı sıfatıyla diplomatik korumayla, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın ise siyasi onayıyla sürdürüldüğü uluslararası basına ve diplomatik raporlara yansımıştır (bkz. ACLED, 2025; Amnesty, 2025).
Bu bağlamda, Türkiye Cumhuriyeti’nin üst düzey yetkililerinin şu suçlardan dolayı Uluslararası Ceza Mahkemesi (UCM) kapsamında soruşturulmaları gerektiği belirtilmektedir:
• Soykırıma yardım ve yataklık (Roma Statüsü Md. 25 ve 30),
• İnsanlığa karşı suçlara dolaylı iştirak (Roma Statüsü Md. 7 ve 28),
• Vekil örgüt aracılığıyla savaş suçu işletmek,
• Sivil nüfusa karşı sistematik saldırı planlaması veya uygulanmasına yardım.
Jeffrey Sachs da konuşmalarında özellikle “bölgesel aktörlerin, ABD politikalarının taşeronu haline geldiğini” vurgulayarak, dolaylı olarak Türkiye’nin HTŞ benzeri gruplar üzerinden bölgede kaotik istikrarsızlık politikalarına dahil olduğunu ima etmektedir.
- Uluslararası Hukuka Göre Sorumluluk: Liderlerin Yargılanabilirliği
Roma Statüsü uyarınca bir devletin en yüksek düzeydeki temsilcileri, görevde olsun ya da olmasın, soykırım ve insanlığa karşı suçlardan dolayı yargılanabilir (Roma Statüsü Md. 27). Bu nedenle, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Dışişleri Bakanı Hakan Fidan ve MİT Başkanı İbrahim Kalın’ın, HTŞ’nin gerçekleştirdiği saldırılara verdikleri dolaylı destekten ötürü, Uluslararası Ceza Mahkemesi nezdinde cezai sorumluluklarının araştırılması gerekmektedir.
Bu liderlerin şu anda dokunulmazlığa sahip olmaları, uluslararası hukuk açısından soruşturulmalarına engel değildir. Nitekim Sudan örneğinde, Eski Devlet Başkanı Ömer el-Beşir hakkında soykırım suçlamasıyla çıkarılan yakalama kararı, aynı normların Türkiye için de geçerli olduğunu göstermektedir.
9.-SONUÇ – Ortadoğu’da Karanlık Senaryolar, Türkiye’nin Dönüm Noktası ve Barışa Giden Yol. Jeffrey Sachs’ın Uyarıları ve Türkiye’nin Geleceği
- Jeffrey Sachs’ın konuşmalarında öne çıkan en önemli hususlardan biri, dış müdahalelerin Orta Doğu’da kalıcı barışa engel teşkil ettiğidir. Sachs’ın Suriye üzerine yaptığı açıklamalar, Türkiye’nin de içinde bulunduğu karmaşık coğrafyadaki uluslararası müdahale senaryolarını gözler önüne sermektedir.
Sachs, özellikle Amerika Birleşik Devletleri’nin ve İsrail’in, bölgedeki çeşitli vekil güçlere destek vererek bağımsız ulus devletlerin iç işlerine karıştığını vurgulamaktadır. Bu durum, dış müdahale politikalarıyla uzun vadeli çözüm arayışlarının engellendiğini ortaya koymaktadır. Türkiye’nin rolü, bu yapının bir parçası olarak, hem vekâlet savaşlarına katılımı hem de bölgesel hegemonya arayışı doğrultusunda şekillenmiştir.
Ancak Sachs, aynı zamanda Türkiye’nin bu denklemin dışına çıkabileceğini ve bölgedeki aktörlerin, kendi halklarının geleceğini belirlemesi gerektiğini savunmaktadır. Türkiye, zaman içinde giderek daha fazla bağımsız bir dış politika geliştirebilir, bu süreçte de Orta Doğu’daki karanlık senaryoların dışında kalabilir.
A. Türkiye’nin Dönüşüm Potansiyeli:
Türkiye, iç politikada ve dış ilişkilerde karar alma mekanizmalarını yeniden yapılandırarak, uluslararası alandaki güçlü aktörlerden biri olabilir. Sachs’ın dile getirdiği gibi, Türkiye’nin sadece askeri müdahale yapma değil, aynı zamanda politik müzakere süreçlerine aktif katılım sağlama stratejisi benimsemesi, barışa giden yolu açabilir. Bu noktada, Türkiye’nin Suriye’deki operasyonlarını sadece güvenlik tehdidi algılamasına dayandırmak yerine, insani yardımlar, güvenli bölgeler oluşturma ve politik çözümler önerme gibi çok yönlü bir yaklaşım benimsemesi, dış dünyaya karşı daha güçlü bir pozisyon almasına katkı sağlayabilir.
B. Suriye’de Barışa Giden Yol:
Sachs’ın görüşlerine göre, Suriye’deki çatışmanın barışçıl bir şekilde çözülebilmesi için, bölgedeki aktörlerin bölgesel diyalog kurmalarına ve dış müdahalelerden uzak durmalarına ihtiyaç vardır. Türkiye, Rusya ve İran’ın Suriye’deki çatışmalara dair ortak bir çözüm geliştirmeleri, Amerika ve Batı ülkelerinin müdahalesine karşı bağımsız bir politika oluşturulması gerektiğini vurgulamaktadır.
Türkiye’nin, Suriye’deki iç savaşın sona ermesinde aktif rol oynaması, hem bölgedeki istikrarın hem de uluslararası alandaki güvenilirliğinin artmasına olanak sağlayacaktır. Barış süreçlerine katılım, Türkiye’nin sadece bölgesel değil, küresel politikada da güçlü bir aktör olarak stratejik avantajlar sağlamasına yardımcı olabilir.
- “Büyük İsrail” Projesi ve Gelecekteki Tehditler
Sachs’ın bölgedeki İsrail’in genişleme politikalarına dikkat çekmesi, aslında sadece Suriye’yi değil, tüm Orta Doğu’yu ilgilendiren bir tehdit çerçevesi çizmektedir. “Büyük İsrail” projesinin Orta Doğu’da katliamlara, yerinden edilmelere ve kitlesel yıkıma yol açtığına dikkat çeken Sachs, bu projenin İsrail’in çıkarlarının bir yansıması olmanın ötesinde, ABD’nin Orta Doğu’daki uzun vadeli hegemonik amaçlarının bir parçası olduğunu da belirtmektedir.
Türkiye’nin, İsrail’in genişleme stratejilerine karşı mücadele etmesi, sadece Suriye ve Filistin için değil, bölgedeki diğer toprak bütünlüğüne de sahip çıkması anlamına gelecektir. Ancak bu süreç, Türkiye’nin aynı zamanda Amerika’nın Orta Doğu politikasına karşı daha bağımsız bir dış politika oluşturması gerekliliğini de beraberinde getirmektedir. Bu bağımsızlık, Orta Doğu’nun egemen devletlerinin çıkarlarını koruma adına kritik bir adım olabilir.
A. Türkiye’nin İsrail ve ABD Stratejileriyle Bağımsızlaşması:
Jeffrey Sachs’ın önerdiği temel noktalardan biri, Türkiye’nin Amerika Birleşik Devletleri’nin Orta Doğu stratejilerinden çıkması ve İsrail’in hegemonik genişleme çabalarına karşı daha güçlü bir diplomatik ve askeri duruş sergilemesidir. Türkiye’nin, her ne kadar Batı ile işbirliği yapması gerekse de, bağımsız bir dış politika izleyerek, Orta Doğu’daki diğer ülkelerle stratejik ittifaklar kurma sürecini hızlandırması, bölgedeki güç dengelerini yeniden şekillendirebilir.
B. Türkiye’nin Bölgesel Güvenlik ve Barış Perspektifi:
Türkiye’nin, Ortadoğu’daki bütüncül barış ve güvenlik stratejileri oluşturması, sadece kendi güvenliğini sağlamakla kalmayacak, aynı zamanda bölgesel dengeyi barışçıl yollarla inşa etmesine katkıda bulunacaktır. Türkiye’nin hem savaş suçları hem de insan hakları ihlalleri konusunda daha fazla sesini çıkararak, uluslararası platformlarda hukuki sorumluluklar taşıması gerektiği açıktır.
10.-Sonuç: Türkiye’nin Yeni Bir Dönem Başlatma Potansiyeli
Jeffrey Sachs’ın Antalya Diplomasi Forumu’ndaki açıklamaları, Türkiye’nin sadece geçmişteki siyasi yapıları değil, aynı zamanda geçmişteki dış politika hatalarını gözden geçirmesi gerektiğine işaret etmektedir. Türkiye, Orta Doğu’da bugüne kadar izlediği politikalarla bölgesel müdahale stratejilerini yoğun bir şekilde sürdürmüş olsa da, barış ve güvenlik yolunda atılacak adımlar, Türkiye’nin geleceğini belirleyecek en önemli faktörlerden biri olacaktır.
Türk devletinin bölgesel gücünü en yüksek seviyeye çıkarabilmesi için, Jeffrey Sachs’ın önerdiği gibi iç ve dış güçlerin mücadelesine katılmaktanse kendi halklarının geleceği üzerinde söz sahibi olan bir politika oluşturması gerekmektedir. Bu da, bütün Orta Doğu’nun kaderini şekillendirecek bir çözüm sürecinin başlatılmasına olanak tanıyacaktır.
Türkiye’nin geleceği, bölgedeki aktörlerle ve uluslararası hukukla uyumlu bir strateji geliştirme kabiliyetine bağlıdır. Jeffrey Sachs’ın uyarıları, hem bölge halklarının hem de global kamuoyunun dikkatini çekmeli ve barışçıl bir çözüm sürecinin önünü açmalıdır. Bu makale, uluslararası hukukun, etik sorumlulukların ve barışın ön planda olduğu bir geçiş dönemi için Türkiye’ye güçlü bir yön göstermektedir.
KAYNAKÇA
Amnesty International. (2019). Syria: “They treated us like animals”: Mistreatment of tens of thousands of people in al-Hol camp.
Armed Conflict Location & Event Data Project (ACLED). (2022). Syria: Conflict Mapping and Analysis. https://acleddata.com
BBC Türkçe. (2024, March 5). Jeffrey Sachs Antalya Diplomasi Forumu’nda konuştu: ABD Ortadoğu’da savaş istiyor. https://www.bbc.com/turkce
Bassiouni, M. C. (2010). Introduction to International Criminal Law. Martinus Nijhoff Publishers.
B’Tselem. (2023). Fatalities in the Gaza Strip.
Chomsky, N. (2016). Who Rules the World? Metropolitan Books.
Fisk, R. (2015). The Great War for Civilisation: The Conquest of the Middle East. Harper Perennial.
Gözen, R. (2014). Suriye Krizi ve Uluslararası Hukuk. Uluslararası İlişkiler Dergisi, 10(39), 47–78.
Human Rights Watch. (2023). Syria: Abuses by Turkish-Backed Armed Groups. https://www.hrw.org
International Criminal Court (ICC). (2002). Rome Statute of the International Criminal Court.
Kirişci, K. (2014). Turkey’s “Demonstrative Effect” and the Transformation of the Middle East. Insight Turkey, 16(2), 37–45.
Mearsheimer, J. J., & Walt, S. M. (2007). The Israel Lobby and U.S. Foreign Policy. Farrar, Straus and Giroux.
Nerkez, A. (2023). Vekâlet Savaşları ve Ortadoğu: ABD’nin Yeniden Yapılandırma Stratejileri. Ortadoğu Etütleri, 15(2), 109–134.
Sachs, J. D. (2024, March 3). Speech at the Antalya Diplomacy Forum 2024. [Video]. YouTube: Antalya Diplomacy Forum Resmî Kanalı.
Sachs, J. D. (2024, January 15). America is the problem, not the solution, in Gaza and beyond. Project Syndicate. https://www.project-syndicate.org
Sachs, J. D. (2023). The US Should Stop Enabling Israel’s War Crimes. Foreign Affairs. https://www.foreignaffairs.com
Sayarı, S., & Esmer, T. (2019). Türkiye’nin Ortadoğu Politikası: Tarihsel Süreçte Dönüşüm ve Süreklilik. Uluslararası Politika Akademisi, 12(3), 91–115.
Syrian Observatory for Human Rights (SOHR). (2024). Syria War Monitor: Death Tolls and Human Rights Violations.
UN Human Rights Council. (2023). Independent International Commission of Inquiry on the Syrian Arab Republic: Annual Report.
United Nations Security Council. (2015). Resolution 2254 on Syria Peace Process.
Yılmaz, H. (2022). Uluslararası Ceza Mahkemesi ve Savaş Suçlarının Takibi. Hukuk ve Adalet Eleştirel Hukuk Dergisi, 9(2), 67–95.
Zunes, S. (2004). The U.S. War on Iraq: Origins and Consequences. Foreign Policy in Focus. https://fpif.org
Bir yanıt yazın