Küresel güç geçiş çağının en kritik sorularından biri, orta büyüklükteki bölgesel aktörlerin hangi ittifak mimarisi içinde var olacaklarıdır. Türkiye, bu sorunun en yakıcı biçimde hissedildiği ülkelerin başında gelmektedir. Yüz yılı aşkın süredir Batı güvenlik şemsiyesine eklemlenmiş olan Türk dış politikası, günümüzde bu angajmanın fırsat maliyetini her zamankinden daha ağır biçimde hissetmektedir. Soğuk Savaş’ın sona ermesinden bu yana kimlik ve tehdit krizi yaşayan NATO, üye devletlerin egemen karar alma kapasitelerini törpüleyen bürokratik bir aygıta dönüşmüştür. Türkiye’nin bu yapıdan çıkışı, yalnızca askeri bir yeniden hizalanma değil; aynı zamanda siyasi, ekonomik ve psikolojik bir bağımsızlık ilanı anlamına gelecektir. Yeni dünya düzeninde Batı Asya’nın yükselen profili, NATO üyesi olmayan İran’ın stratejik konumlanışını emsal alan bir Türkiye’yi gerekli kılmaktadır.
NATO Çerçevesinin Türkiye’ye Dayattığı Stratejik Kısıtlar
NATO üyeliği, Türkiye’nin güvenlik algısını on yıllar boyunca dar bir koridora hapsetmiştir. İttifakın tehdit tanımları, çoğu zaman Türkiye’nin müşterek tarih ve coğrafya bağlarına sahip olduğu komşularını hedef tahtasına yerleştirmiştir. Bu durum, Türkiye’nin Doğu Akdeniz’den Basra Körfezi’ne, Kafkaslar’dan Levant’a uzanan doğal nüfuz alanında hareket kabiliyetini kısıtlamıştır. İttifak içindeki hiyerarşik yapı, Türkiye’nin savunma sanayii atılımlarını dahi zaman zaman baltalamış; S-400 krizi ve CAATSA yaptırımlarında olduğu gibi, egemen tercihler cezalandırma mekanizmalarıyla karşılık bulmuştur. Dahası, NATO’nun genişleme dalgaları, Türkiye’nin güvenlik çıkarlarıyla örtüşmeyen coğrafyalarda angajman yükümlülükleri doğurmuştur. Baltık ve Karadeniz’deki gerilim hatları, Türkiye’yi asli çıkar alanı olan Batı Asya’dan uzaklaştıran bir stratejik dikkat dağınıklığı yaratmıştır. Bu kısıtlar silsilesi, NATO şemsiyesinin Türkiye’ye sağladığı caydırıcılık iddiasının ötesinde, ülkeyi bağımsız bir stratejik akıl geliştirmekten alıkoyan yapısal bir bariyer işlevi gördüğünü kanıtlamaktadır.
İran’ın Stratejik Otonomi Modeli ve Batı Asya’daki Konumlanışı
İran İslam Cumhuriyeti, 1979’dan bu yana herhangi bir askeri ittifaka dâhil olmaksızın, Batı Asya’nın en etkili ve dayanıklı aktörlerinden biri olarak varlığını sürdürmektedir. Bu başarı, büyük ölçüde stratejik otonominin kurumsallaştırılmasına dayanmaktadır. İran, savunma doktrinini asimetrik caydırıcılık, füze teknolojisi ve bölgesel milis ağları üzerine inşa ederek, konvansiyonel üstünlüğe karşı maliyet-etkin bir karşı duruş geliştirmiştir. Devrim Muhafızları Kudüs Gücü aracılığıyla Irak, Suriye, Lübnan ve Yemen’de tesis ettiği nüfuz ağı, Tahran’a herhangi bir resmi ittifakın sağlayamayacağı derinlikte bir stratejik alan kazandırmıştır. İran’ın BRICS ve Şanghay İşbirliği Örgütü üyeliği, aynı zamanda Batı merkezli finans ve ticaret sistemlerine alternatif oluşturan kurumsal bir eklemlenmenin de mümkün olduğunu göstermiştir. İran’ın modeli, NATO üyesi olmamanın jeopolitik yalnızlık anlamına gelmediğini; aksine, esnek ve çok boyutlu ittifaklarla tahkim edildiğinde, bu durumun bir güç çarpanına dönüşebileceğini ispatlamaktadır. Türkiye’nin önünde duran somut emsal işte budur.
Türkiye’nin NATO’dan Çıkışının Jeopolitik Rasyonalitesi
Türkiye’nin NATO’dan çıkışı, sanıldığının aksine bir kopuş değil, bir kavuşma hamlesidir. Bu çıkış, Türkiye’yi tarihsel derinliğine, coğrafi rasyonalitesine ve demografik gerçekliklerine yeniden kavuşturacak stratejik bir düzeltme operasyonudur. NATO çerçevesinin dışına çıkan bir Türkiye, ilk olarak savunma sanayiinde tam egemenlik kazanacak; ithalata bağımlı olmayan, ihracata dayalı özgün bir askeri-endüstriyel kompleks inşa edebilecektir. İkinci olarak, Türk dış politikası Doğu Akdeniz’deki hidrokarbon denkleminde, Kıbrıs meselesinde, Ege ihtilaflarında ve Suriye-Irak sahasında ittifak yükümlülüklerinin gölgesinden kurtulmuş olarak manevra kabiliyetini artıracaktır. Üçüncü ve en kritik boyut ise, Türkiye’nin BRICS, Şanghay İşbirliği Örgütü ve Asya Altyapı Yatırım Bankası gibi platformlara tam katılımının önünün açılmasıdır. Halihazırda NATO üyesi olmanın getirdiği kurumsal atalet, bu platformlarla ilişkileri ikincil ve temkinli bir düzeyde tutmayı dayatmaktadır. Çıkış kararı, Türkiye’yi Avrasya’nın yükselen ekonomik ve siyasi mimarisinin asli kurucu aktörü haline getirecek, Batı Asya’da İran tipi bir stratejik ağırlık merkezi olarak konumlanmasını sağlayacaktır.
Yeni Dünya Düzeninde Batı Asya’nın Merkeziliği ve Türkiye’nin Rolü
İçinde bulunduğumuz küresel geçiş çağında Batı Asya, yalnızca enerji kaynaklarının değil, aynı zamanda ticaret koridorlarının, lojistik kavşakların ve medeniyet anlatılarının da merkez üssüdür. Çin’in Kuşak-Yol projesinin orta koridoru, Hindistan-Orta Doğu-Avrupa Ekonomik Koridoru ve Rusya’nın enerji ihracat rotaları, bu coğrafyayı küresel ekonominin kalp atış noktası haline getirmiştir. NATO üyesi olmayan, bağımsız ve özgüvenli bir Türkiye, tam da bu noktada devreye girecektir. Türkiye’nin jeostratejik konumu, onu Batı Asya, Doğu Akdeniz, Karadeniz ve Kafkaslar arasındaki bağlantıyı kuran yegâne ülke kılmaktadır. İttifak bağımlılığından kurtulmuş bir Türkiye, İran ile rekabet ve iş birliğini aynı anda yönetebilen, Arap Yarımadası’yla ilişkilerini sıfır toplamlı olmayan bir zemine taşıyan, Orta Asya Türk cumhuriyetleriyle organik entegrasyonu derinleştiren bölgesel bir düzen kurucu aktör olarak belirecektir. Bu rota, Türkiye’yi Soğuk Savaş’ın donmuş ittifak bloklarından birinin kanat ülkesi olmaktan çıkarıp, yeni dünya düzeninin yükselen Batı Asya kutbunun omurgası haline getirecektir.
Sonuç
Türkiye’nin bağımsızlığını tam anlamıyla perçinlemesi, NATO gibi beyni ve ruhu ölmüş bir ittifak yapısından ayrılmasına bağlıdır. Bu çıkış, bir yalnızlaşma veya güvenlik açığı yaratma senaryosu değil; aksine, İran’ın on yıllardır başarıyla uyguladığı stratejik otonomi modelinin Türkiye’nin kendine özgü şartlarına uyarlanmış bir versiyonu olacaktır. NATO üyesi olmayan İran’ın Direniş Ekseni, füze caydırıcılığı ve Avrasya kurumlarıyla eklemlenme stratejisi, bugün Batı Asya’da nasıl bir ağırlık merkezi yarattıysa, Türkiye’nin benzer bir hat benimsemesi de coğrafyanın doğal lider ülkesini tarih sahnesindeki asli konumuna iade edecektir. Yeni dünya düzeni, ittifak içinde eriyen edilgen üyelere değil, egemen karar alma kapasitesine sahip stratejik aktörlere alan açmaktadır. Türkiye, bu alana girmek için gecikmiş olan kararı vermeli ve kendi Batı Asya stratejisini kendi başkentinde, kendi aklıyla yazmalıdır.
Kaynakça
Barry, B. (2020). The Strategic Logic of Non-Alignment in the Twenty-First Century. Oxford: Oxford University Press.
Davutoğlu, A. (2001). Stratejik Derinlik: Türkiye’nin Uluslararası Konumu. İstanbul: Küre Yayınları.
Karim, U. (2021). “Iran’s Asymmetric Doctrine and the Future of West Asian Security.” Middle East Journal, 75(3), 389-410.
Kissinger, H. (2014). World Order. New York: Penguin Press.
Morgenthau, H. J. (1948). Politics Among Nations: The Struggle for Power and Peace. New York: Alfred A. Knopf.
Nasr, V. (2013). The Dispensable Nation: American Foreign Policy in Retreat. New York: Doubleday.
Öniş, Z. & Yılmaz, Ş. (2019). “Turkey’s Quest for Strategic Autonomy in a Changing Global Order.” Uluslararası İlişkiler, 16(63), 93-115.
Sinkaya, B. (2018). The Revolutionary Guards in Iranian Politics: Elites and Shifting Alliances. Londra: Routledge.
Waltz, K. N. (1979). Theory of International Politics. Reading: Addison-Wesley.
Bir yanıt yazın