TÜRK SİLAHLI KUVVETLERİNE YÖNELİK SİSTEMATİK TASFİYELERİN TARİHSEL VE SİYASAL ANALİZİ
Sefa Yürükel
Türkiye Cumhuriyeti tarihi, yalnızca açık askeri ve siyasi müdahalelerle değil, aynı zamanda hukuk kisvesi altında yürütülen sistematik kumpaslarla şekillendirilmiştir. Bu kumpasların ortak hedefi, devletin kurucu aklı olan Türk Silahlı Kuvvetleri ve onun temsil ettiği laik, bağımsız ve anti-emperyalist çizgi olmuştur. Mustafa Muğlalı Olayı, bu sürecin erken ve çarpıcı örneklerinden biridir.
Muğlalı davası, yüzeysel ve ideolojik okumalarla ele alındığında bir “hukuk süreci” gibi sunulsa da, tarihsel bağlam içinde değerlendirildiğinde bunun açık bir siyasi tasfiye ve gözdağı operasyonu olduğu görülmektedir. O gün Menemen’deki Kubilay olayından hemen sonra İstiklal Mahkemesi Başkanı olan ve ayaklanmacılara, şeriatçı gerici katillere idam cezası veren Muğlalı’yı hedef alan akıl, daha sonra farklı biçimlerde Ergenekon, Balyoz, Askeri Casusluk gibi davalarla yeniden sahneye çıkmıştır.
Bu makale, Mustafa Muğlalı Olayı ile 2000’li yıllardaki TSK kumpasları arasında doğrudan bir zihniyet ve yöntem sürekliliği olduğunu savunmaktadır. Bu süreklilik tesadüf değil, emperyal merkezlerle uyumlu yerli işbirlikçi siyasal iktidarların bilinçli tercihlerinin sonucudur.
MUSTAFA MUĞLALI OLAYI: TARİHSEL BAĞLAM, HUKUK VE SİYASİ TASFİYE
Mustafa Muğlalı Olayı’nı doğru değerlendirebilmek için olayın gerçekleştiği dönem ile yargılamanın yapıldığı dönem arasındaki zaman farkı özellikle vurgulanmalıdır. Mustafa Muğlalı’ya iddianamede isnat edilen suçlar; 1943’te Özalp’te yaşanan 33 kişinin öldürülmesi olayında taammüden adam öldürmeye emir vermek, yetkisini kötüye kullanmak, yargısız infaz yaptırmak ve askerî yetkileri hukuk dışı biçimde sivillere karşı kullanmak şeklindedir. Bu suçlamalar, olaydan yaklaşık sekiz yıl sonra, siyasal iktidar değişiminin ardından gündeme getirilmiş; yargılama süreci tarihsel olarak ciddi hukuk tartışmalarına konu olmuştur.
1943 yılında sınır güvenliği kapsamında alınmış askerî bir kararın, yaklaşık sekiz yıl sonra siyasal iktidar değişiminin hemen ardından gündeme getirilmesi, olayın hukuki değil siyasi saiklerle ele alındığını açıkça göstermektedir.
Demokrat Parti iktidarı, Cumhuriyet’in kurucu kadrolarıyla ideolojik bir hesaplaşma içindeydi. Tek parti dönemini “baskı rejimi” olarak sunan DP, bu söylemi somutlaştırmak için sembolik hedeflere ihtiyaç duymuştur. Mustafa Muğlalı, hem Cumhuriyet ordusunun temsilcisi hem de kendini savunamayacak kadar yaşlı ve hasta olması nedeniyle bu sembolik tasfiye için seçilmiştir.
Yargı sürecinde evrensel hukuk ilkeleri sistematik biçimde ihlal edilmiştir. Geriye dönük ceza uygulaması, tanık ifadelerinin çelişkileri, savunma hakkının fiilen kısıtlanması ve davanın yoğun medya propagandasıyla desteklenmesi, bu sürecin bağımsız bir yargılama olmadığını kanıtlamaktadır.
Muğlalı’nın cezaevinde ölümü, hukuki sürecin doğal bir sonucu değil, sürecin siyasi amacına ulaşmasının tamamlanmasıdır. Bu ölümle birlikte yalnızca bir kişi değil, Cumhuriyet’in askerî meşruiyeti de yargılanmak istenmiştir. Bu yönüyle Muğlalı Olayı, sonraki kumpas davalarının tarihsel prototipidir.
KUBİLAY, MUĞLALI VE CUMHURİYET TARİHİNDE SEÇİCİ HAFIZA
Cumhuriyet tarihine ilişkin tartışmalarda en sık rastlanan sorunlardan biri, olayların bütünlüklü değil, seçici bir hafıza ile ele alınmasıdır. Menemen Olayı ve Kubilay, haklı olarak Cumhuriyet karşıtı gerici kalkışmanın simgesi olarak anılırken, aynı Cumhuriyet’i savunan askerî figürlerin dışlanması ciddi bir tarihsel çelişkidir.
Kubilay ile Muğlalı arasında esaslı bir karşıtlık değil, ortak bir bağ vardır: her ikisi de Cumhuriyet’in hedef alındığı dönemlerde bedel ödemiştir. Birini sahiplenip diğerini lanetlemek, Cumhuriyet’i ilkesel değil, araçsal olarak savunmak anlamına gelir.
Bu seçici yaklaşım, güncel siyasetin ihtiyaçlarına göre şekillenen bir tarih anlatısının ürünüdür. Özellikle liberal ve muhafazakâr çevreler, Kubilay’ı laiklik savunusu için kullanırken, Muğlalı’yı “otoriter devlet” anlatısına kurban etmektedir. Bu tutum, bilimsel tarihçilikle bağdaşmaz.
Aynı seçicilik, Ergenekon ve Balyoz davalarında da görülmüştür. “Darbe karşıtlığı” söylemiyle hareket eden bu çevreler, açıkça sahte delillerle yargılanan ve hayatını kaybeden askerleri görmezden gelmiştir. Oysa tarihsel tutarlılık, mağdurun kimliğine göre değil, yöntemin meşruiyetine göre tavır almayı gerektirir.
ERGENEKON VE BALYOZ DAVALARI: YARGI ELİYLE DEVLET DİZAYNI
Ergenekon ve Balyoz davaları, Türkiye’de yargının bağımsız bir erk olmaktan çıkarılıp doğrudan siyasal mühendislik aracı hâline getirildiği süreçlerdir. Bu davalarda kullanılan dijital belgelerin büyük kısmının sahte olduğunun daha sonra resmî yargı kararlarıyla tescillenmiş olması, sürecin baştan sona kurgusal olduğunu ortaya koymuştur.
Bu davaların temel hedefi, Türk Silahlı Kuvvetleri’nin kurumsal direncini kırmak ve Cumhuriyetçi kadroları sistem dışına itmektir. Nitekim davalar sonucunda yüzlerce deneyimli subay tasfiye edilmiş, ordunun komuta yapısı ciddi biçimde zayıflatılmıştır.
Uluslararası bağlamda bakıldığında, bu süreçlerin ABD ve AB tarafından “demokratikleşme” söylemiyle desteklendiği görülmektedir. Gerçekte ise bu destek, Türkiye’nin bölgesel politikalarının yeniden şekillendirilmesine yönelikti. Bu durum, Büyük Ortadoğu Projesi (BOP) ile açık bir uyum içindedir.
Muğlalı davası nasıl ki DP’nin Batı’ya entegrasyon sürecinin iç politik ayağıysa, Ergenekon ve Balyoz da AKP döneminin aynı eksendeki devamıdır. Yöntem değişmiş, aktörler değişmiş; fakat hedef değişmemiştir.
TARİHSEL SÜREKLİLİK: KUMPAS MEKANİZMASININ DEĞİŞMEYEN DOĞASI
Türkiye’de askerî ve sivil bürokrasiye yönelik kumpasların ortak özelliği, her dönemde benzer araçlarla yürütülmesidir: medya manipülasyonu, yargının siyasallaştırılması ve toplumsal algının yönlendirilmesi. Bu, rastlantısal değil, sistematik bir tercihtir.
Mustafa Muğlalı’dan Ergenekon’a uzanan çizgi, Cumhuriyet’in kurucu aklıyla hesaplaşma çizgisidir. Bu hesaplaşma, hiçbir zaman doğrudan ideolojik tartışma şeklinde yürütülmemiş; bunun yerine hukuk ve demokrasi söylemleri araçsallaştırılmıştır.
Bu süreçlerde iktidar değişmiş, fakat dış politik yönelim değişmemiştir. Menderes döneminin Amerikancılığı ile AKP döneminin Atlantikçi çizgisi arasında yapısal bir fark yoktur. İçerdeki tasfiyeler, bu dış yönelimin ön koşulu olarak görülmüştür.
Tarihsel analiz, kişilere değil yapılara bakmayı gerektirir. Yapı değişmediği sürece, isimler değişse bile sonuç değişmemektedir. Bu nedenle bu olayları ayrı ayrı değil, tek bir tarihsel süreç olarak ele almak zorunludur.
MEDYA, AKADEMİ VE “BİLİMSEL” MEŞRULAŞTIRMA MEKANİZMASI
Mustafa Muğlalı Olayı’ndan Ergenekon ve Balyoz davalarına kadar uzanan süreçlerde yalnızca siyasal iktidarlar ve yargı değil, medya ve akademi de aktif rol oynamıştır. Kumpasların topluma kabul ettirilmesi, ancak entelektüel meşruiyet üretimiyle mümkün olabilmiştir.
Muğlalı davası sırasında dönemin basını, davayı “geç kalmış bir adalet” olarak sunmuş; hukuki çelişkiler bilinçli biçimde görmezden gelinmiştir. Aynı refleks, 2007 sonrası dönemde “darbeci askerler yargılanıyor” manşetleriyle tekrar edilmiştir. Medya, haber vermemiş; hüküm dağıtmıştır.
Akademik çevrelerin önemli bir kısmı ise bu süreçlerde eleştirel mesafeyi korumak yerine, iktidar söylemini teorik kavramlarla süsleyerek yeniden üretmiştir. “Vesayet”, “askerî oligarşi”, “demokratikleşme” gibi kavramlar, somut delil analizlerinin yerine geçirilmiştir.
Bu durum, bilimin siyasallaşması değil, bilimin araçsallaştırılmasıdır. Gerçek akademik tutum, iktidara yakın durmak değil; yöntemi, delili ve hukuku esas almaktır. Bu ilke terk edildiğinde, üniversiteler kumpasların ideolojik atölyelerine dönüşür.
HUKUKUN ÇÖKÜŞÜ: OLAĞANÜSTÜLÜĞÜN NORMALLEŞMESİ
Muğlalı davası ile Ergenekon–Balyoz davalarının ortak noktalarından biri, olağanüstü hukuk uygulamalarının “normal” hâle getirilmesidir. Geriye dönük yargılama, uzun tutukluluk, özel yetkili mahkemeler ve delil hiyerarşisinin tersyüz edilmesi bu sürecin temel araçlarıdır.
Bu davalarda hukuk, gerçeği ortaya çıkarmak için değil, önceden belirlenmiş sonucu üretmek için kullanılmıştır. Savcılar tarafsız soruşturmacı değil, siyasi misyoner gibi hareket etmiş; mahkemeler hak arama yeri olmaktan çıkmıştır.
Özellikle Ergenekon ve Balyoz davalarında tutukluluk, açıkça cezaya dönüştürülmüştür. İnsanlar yıllarca hüküm giymeden cezaevinde tutulmuş, bazıları içeride hayatını kaybetmiştir. Bu durum, Muğlalı’nın cezaevinde ölümüyle birebir aynı mantığın ürünüdür.
Hukukun bu şekilde işlevsizleştirilmesi, yalnızca bireysel mağduriyetler yaratmamış; devletin kurumsal aklını da tahrip etmiştir. Çünkü hukuk çöktüğünde, geriye yalnızca güç ilişkileri kalır.
TOPLUMSAL SESSİZLİK VE BAŞSIZLAŞTIRMA STRATEJİSİ
Kumpas süreçlerinin başarısında en kritik unsurlardan biri, toplumsal sessizliktir. Mustafa Muğlalı davasında olduğu gibi, Ergenekon ve Balyoz süreçlerinde de geniş toplum kesimleri ya susturulmuş ya da bilinçli biçimde yanıltılmıştır.
Bu sessizlik, kendiliğinden değildir. Medya yoluyla yaratılan korku iklimi, “bana dokunmayan yılan” psikolojisini beslemiştir. Oysa hedef alınan kişiler yalnızca bireyler değil, toplumun önderlik kapasitesidir.
Bu strateji, literatürde başsızlaştırma (decapitation) olarak tanımlanır. Toplumun askerî, bürokratik ve entelektüel önderleri tasfiye edildiğinde, geriye yönlendirilebilir bir kitle kalır. Türkiye’de yaşanan tam olarak budur.
Muğlalı’nın tasfiyesiyle başlayan süreç, Cumhuriyetçi askerî geleneğin zayıflatılmasını hedeflemiş; Ergenekon ve Balyoz ile bu hedef büyük ölçüde gerçekleştirilmiştir. Sonuç, kurumsal hafızası tahrip edilmiş bir devlettir.
TEORİK ÇERÇEVE: BAĞIMLILIK, İŞBİRLİKÇİLİK VE DEVLET
Bu süreçleri anlamak için klasik “sağ–sol” veya “sivil–asker” ayrımları yetersizdir. Asıl belirleyici eksen, bağımsızlıkçı devlet aklı ile bağımlı siyasal iktidarlar arasındaki çatışmadır.
Bağımlılık kuramı açısından bakıldığında, Muğlalı’dan Ergenekon’a uzanan çizgi, merkez–çevre ilişkilerinin iç politikadaki yansımalarıdır. Emperyal merkezlerle uyumlu iktidarlar, içerde bu uyuma direnebilecek kadroları tasfiye etmiştir.
Bu bağlamda Menderes hükümeti ile AKP hükümeti arasında yapısal bir süreklilik vardır. İdeolojik farklılıklar tali, dış politika yönelimi ve iç tasfiye mekanizmaları esastır.
Devletin bağımsızlığı, yalnızca sınırlarla değil; kadrolarla, kurumlarla ve tarihsel hafızayla korunur. Bu unsurlar tasfiye edildiğinde, devlet formel olarak var olsa bile içerik olarak boşalır.
SONUÇ: TARİHSEL HAFIZA YA DA TEKRAR EDEN KUMPASLAR
Bu makalenin vardığı sonuç açıktır ve tartışmaya kapalıdır:
Mustafa Muğlalı Olayı ile Ergenekon ve Balyoz davaları arasında doğrudan bir tarihsel, yöntemsel ve zihinsel süreklilik vardır.
Kubilay’a sahip çıkıp Muğlalı’yı mahkûm eden; laikliği savunup Cumhuriyetçi askerlere kumpas kurulmasına sessiz kalan her yaklaşım, tarihsel olarak tutarsızdır ve bilimsel değildir.
Toplumlar kahramanlarını yalnızca anmakla değil, onlara yapılan haksızlıklarla yüzleşerek sahiplenir. Aksi hâlde aynı yöntemler, farklı isimlerle tekrar eder.
Bu nedenle mesele geçmiş değildir; bugündür ve gelecektir.
Ya tarihsel hafıza yeniden inşa edilecek,
ya da her kuşak kendi Muğlalılarını, kendi Balyozlarını yaşayacaktır.
KAYNAKÇA
• Ahmad, F. Modern Türkiye’nin Oluşumu
• Zürcher, E. J. Turkey: A Modern History
• İlhan, S. Hangi Batı, Hangi Türkiye
• Mumcu, U. Devlet–Cemaat–Siyaset
• Çelenk, H. Ergenekon Gerçeği ve Hukuk
• TBMM Darbeleri Araştırma Komisyonu Raporları
• AYM Balyoz ve Ergenekon İhlal Kararları
• Resmî Gazete, Yargıtay İçtihatları
Bir yanıt yazın