Bölgedeki son gelişmeler, ABD–İsrail ortaklığının Ortadoğu, Doğu Akdeniz ve Karadeniz’de ulus devletlerin direncini kıran, yerel aktörleri yeniden konumlandıran ve bölgesel güç dağılımını köklü biçimde değiştirmeyi hedefleyen bir müdahale programı yürüttüğünü göstermektedir. Türkiye’nin iç politik dinamiklerinden dini kurumların olağandışı yükseltilmesine; Doğu Akdeniz’deki çok taraflı enerji ittifaklarından Karadeniz’deki güvenlik tehditlerine; PKK’nın dönüşen yapısından Barzanî yönetiminin Şırnak çıkartmasına ve sınır hareketliliğine; GKRY’deki üsleşmeden Lübnan–İsrail MEB düzenlemelerine kadar geniş bir yelpazeye yayılan tüm gelişmeler, tek bir paketin parçalarıdır. Bu paket, bölgesel dengeyi ABD–İsrail ekseni lehine ve ulus devletler aleyhine yeniden inşa etmeyi amaçlayan bütüncül bir jeopolitik mühendislik olarak değerlendirilir.
Türkiye’de yeni anayasa tartışmalarının hızlandırılması, patrikhanelerin olağanüstü görünürlük kazanması, Rusya Ortodoksluğundan Doğu Avrupa’daki kiliselerin kopartılma girişimleri, Ruhban Okulu’nun ABD merkezli girişimlerle yeniden gündeme taşınması ve ulusal kimlik unsurlarının aşındırılması, müdahale paketinin iç siyaset ayağını oluşturmaktadır. Buna paralel olarak İran’a bağlı aktörlerin çevrelenmesi, Hizbullah’ın hedef alınması, Barzanî yönetiminin hareketlendirilmesi, PKK’nın sahadaki ağırlığının artırılması ve Öcalan’ın Türkiye’deki iktidar tarafından dönemsel olarak meşrulaştırılması, bölgesel mühendisliğin saha operasyonlarıdır.
Enerji hatları, askeri üsler ve deniz yetki alanları üzerinden yürütülen hamleler ise jeopolitik dizaynın altyapısal boyutunu oluşturmaktadır. Doğu Akdeniz’de Türkiye’nin devre dışı bırakıldığı enerji planları, NATO’nun Karadeniz’e genişlemesi ve GKRY’de ABD–Fransa üsleşmesi, aynı dizayn mimarisinin güvenlik blokları olarak değerlendirilmelidir.
DİNİ KURUMSAL MÜHENDİSLİK VE ULUS DEVLET AŞINDIRMASI
Bölgesel dizaynın en dikkat çekici unsurlarından biri, dini kurumların aktif birer jeopolitik araç hâline getirilmesidir. Patrikhanelerin devlet protokolünün üzerinde konumlandırılması, dini figürlerin uluslararası aktörlerle yan yana getirilmesi ve sembolik mekanizmaların sürekli görünür kılınması tesadüfi değildir. Bu girişim, ulus devletlerin egemenlik alanlarını kültürel ve dini hassasiyetler üzerinden aşındırmayı amaçlayan bir etki stratejisinin parçasıdır.
Özellikle Ortodoks Patrikhanesi’nin uluslararası düzeyde “ekümenik” sıfatıyla öne çıkarılması ve bu unvanın diplomatik süreçlerde etkin biçimde kullanılmasının yalnızca dini değil, siyasi bir hedefe hizmet ettiği açıktır. Bu tür hamleler, Türkiye’deki laik hukuk düzeni üzerinde baskı unsuru yaratarak ülkeyi uluslararası dini normlara uyum adına iç düzenlemelere zorlayan bir mekanizma işlevi görmektedir.
Ruhban Okulu’nun yeniden açılmasına yönelik baskının ABD bağlantılı sermaye çevreleri ve diplomatik aktörler tarafından kamuoyuna duyurulması, bu mühendisliğin ekonomik boyutunu göstermektedir. Okul, dini bir eğitim kurumu olmanın ötesinde, bölgesel Ortodoks hiyerarşisinin yeniden yapılandırılmasında merkezi konuma sahip bir araçtır.
Kültürel diplomasi adı altında yürütülen bu faaliyetler, ulusal kimlik unsurlarının zayıflatılması, dini otoritelerin güç kazanması ve Türkiye’yi çevreleyen uluslararası kurumların karar alma süreçlerinde dini grupların ağırlığının artırılması gibi sonuçlara kapı aralamaktadır. Bu nedenle dini kurumların politik mühendislikte kullanılmasını, bölgesel dizaynın en kritik yumuşak güç unsurlarından biri olarak değerlendirmek gerekir.
RUM ORTODOKS PATRİKHANESİ ÜZERİNDEN DOĞU AVRUPA ORTODOKS DENGESİNİN MOSKOVA’DAN KOPARTILMASI
Rum Ortodoks Patrikhanesi’nin son yıllarda uluslararası alanda olağanüstü biçimde yükseltilmesi, yalnızca dini bir prestij artırımı değildir; Doğu Avrupa’daki Ortodoks kiliselerini Moskova Patrikhanesi’nin tarihsel etkisinden koparmayı amaçlayan jeopolitik bir projenin parçasıdır. ABD ve AB merkezli diplomatik girişimlerin Fener üzerinde yoğunlaşması, dini alanın jeopolitik bir araca dönüştürüldüğünü göstermektedir.
Ukrayna Ortodoks Kilisesi’ne “otokefal” statüsünün Fener tarafından verilmesi, bu stratejinin en somut örneğidir. Bu karar, Moskova’nın Doğu Avrupa’daki yumuşak güç kapasitesine doğrudan saldırı niteliğindedir. ABD’nin bu süreçteki diplomatik baskısı ve Ukrayna yönetimine verdiği siyasi destek, dini anlaşmazlığın siyasi mühendisliğin önemli bir unsuru hâline getirildiğini ortaya koymaktadır.
Patrikhane’nin Batı başkentlerinde gördüğü yüksek düzeyli kabul, bu jeopolitik simülasyonun başka bir kanıtıdır. ABD Dışişleri Bakanlığı ve Kongre temsilcilerinin Fener’i devlet üstü bir otorite gibi muhatap alması, dini kurumun bir diplomatik araç olarak kullanıldığını göstermektedir. Bu durum, Türkiye’nin iç hukuk düzeninde kilisenin konumuna yönelik baskıların da dış kaynaklı olduğunu ortaya koymaktadır.
Balkanlar ve Kafkasya’da çeşitli yerel Ortodoks kiliselerinin Fener’e yeniden bağlanmasına yönelik girişimler, bölgesel dizaynın kültürel boyutunu genişletmekte; Moskova’nın geleneksel etki alanı adım adım daraltılmaktadır. Böylece Rum Ortodoks Patrikhanesi’nin uluslararası politikanın aktif bir unsuru hâline getirildiği, Doğu Avrupa’daki Ortodoks kiliselerinin Moskova’dan kopartılmasının ABD–NATO merkezli bölgesel dizaynın önemli ayaklarından biri olduğu görülmektedir.
ÖCALAN’IN TÜRKİYE’DEKİ İKTİDAR TARAFINDAN MEŞRULAŞTIRILMASI VE DİZAYN PAKETİNDEKİ ROLÜ
Türkiye’de iktidarın Öcalan’ı siyasal denklemde yeniden görünür kılması, yalnızca iç politik bir manevra değil; bölgesel dizaynın Türkiye ayağını oluşturan kritik bir müdahaledir. Öcalan’ın belirli dönemlerde öne çıkarılması, mektuplarının gündem belirleyici biçimde dolaşıma sokulması ve seçim süreçlerinde dolaylı mesajlarının kullanılması, PKK liderinin toplumsal alanda normalleştirilmesine zemin hazırlamıştır. Bu durum ulusal güvenlik doktrini açısından ciddi bir kırılmadır.
ABD’nin Suriye’de PKK/PYD ile kurduğu açık ittifak göz önünde bulundurulduğunda, Öcalan’ın Türkiye içinde meşrulaştırılması, bölgesel dizaynla paralel ilerleyen bir iç mühendislik faaliyeti olarak değerlendirilir. Öcalan, sahadaki yapı ile Ankara arasındaki siyasi trafik için araç hâline getirilmeye çalışılmaktadır.
Bu yaklaşım, Türkiye’nin terörle mücadele paradigmasını gevşetmekte, toplumsal hassasiyeti aşındırmakta ve terör örgütüyle mücadelede bulanıklık yaratmaktadır. Bazı medya ve siyasi aktörlerin Öcalan’ı “barış aktörü” veya “çözüm figürü” olarak sunma çabaları, dış merkezlerin yönlendirdiği söylem mühendisliğiyle uyumludur.
Dolayısıyla iktidarın Öcalan’ı dönemsel olarak meşrulaştırması, Türkiye’nin iç siyasetini dizayn paketinin hedeflerine uygun biçimde yönlendiren stratejik bir araç olarak karşımıza çıkmaktadır.
SURİYE’DE BÖLÜNME ODAKLI SİYASET VE ABD–İSRAİL DESTEKLİ FEDERASYON MÜHENDİSLİĞİ
Suriye’de yürütülen siyaset, ülkenin fiilen bölünmesini ve federatif bir yapıya zorlanmasını hedefleyen ABD–İsrail merkezli dizaynın temel ayağıdır. Suriye’nin kuzeyinde oluşturulan PYD/SDG kontrol alanı, bu federasyon mühendisliğinin askeri, idari ve ekonomik prototipini temsil etmektedir.
ABD’nin bölgede kurduğu üsler, petrol sahalarının yönetimi, lojistik hatların inşası ve PKK/PYD’nin devlet benzeri kurumlarla donatılması, federatif bir devlet modelinin pratik altyapısını ortaya koymaktadır. Bu yapı yalnızca Suriye’nin parçalanması değil; Türkiye, Irak ve İran’ın güney sınırlarının da stratejik bir baskı kuşağına dönüştürülmesi anlamına gelmektedir.
İsrail’in bu süreçte oynadığı rol açıktır. Suriye’nin zayıf ve bölünmüş kalması, İran etkisinin kırılması ve Hizbullah’ın lojistik koridorunun kesilmesi Tel Aviv açısından stratejik önem taşımaktadır. Bu nedenle İsrail, PYD’nin güçlenmesine siyasi destek vermekte ve uluslararası alanda “Kürt devleti” söylemini kontrollü biçimde dolaşıma sokmaktadır.
BU DİZAYNA KARŞI BÖLGEDE NE YAPILMALI VE ÇÖZÜM YOLLARI
ABD–İsrail eksenli jeopolitik dizayn, çok boyutlu bir kuşatma stratejisiyle uygulandığından, buna karşı geliştirilecek çözüm mekanizmalarının da aynı ölçüde bütüncül bir stratejik mimariye sahip olması gerekmektedir. İlk olarak bölge devletleri arasındaki güvenlik işbirliğinin kurumsallaştırılması zorunludur. Türkiye, İran, Irak ve Suriye arasında kesintiye uğrayan güvenlik koordinasyonunun yeniden tesis edilmesi, bölgesel parçalanmayı önleyebilecek en önemli adımdır. Sınır güvenliği, istihbarat paylaşımı ve terörle mücadelede ortak operasyon mekanizmaları, dış müdahale alanlarını daraltacaktır.
İkinci olarak siyasi bütünlüğü hedef alan dini, etnik ve mezhepsel mühendisliğe karşı ulusal kimlik unsurlarının güçlendirilmesi gereklidir. Devletlerin iç hukuk sistemleri içinde dış aktörlerin müdahalesine açık kurumların kapatılması, uluslararası dini-sivil kuruluşların faaliyet alanlarının şeffaf biçimde düzenlenmesi ve dış finansman akışlarının denetlenmesi bu çerçevede önem taşır.
Üçüncü olarak bölge devletlerinin Atlantik ittifaklarının enerji ve askeri baskısından uzaklaşarak Avrasya merkezli denge politikalarına yönelmesi gerekmektedir. Türkiye’nin Karadeniz, Kafkasya ve Orta Asya eksenindeki işbirliklerini güçlendirmesi; Irak ve İran’ın enerji diplomasisini çeşitlendirmesi; Suriye’nin savaş sonrası dönem için uluslararası bağımsızlık kapasitesini yeniden inşa etmesi, dış dizaynın ekonomik zeminini kıracaktır.
Dördüncü olarak bilgi savaşları, propaganda operasyonları ve söylem mühendisliği karşısında ortak bir medya güvenlik doktrini oluşturulmalıdır. Dış kaynaklı haber ajansları, fonlanmış sivil toplum örgütleri ve sosyal medya etkinlikleri üzerinden yürütülen manipülasyonların etkisizleştirilmesi için bölgesel medya işbirliği şarttır.
Son olarak bölgedeki ulus devletlerin kendi aralarındaki sorunları diyalog yoluyla çözmek için kalıcı mekanizmalar geliştirmesi gereklidir. İkili krizlerin dış güçler tarafından derinleştirilmesi, bölgesel dizaynın en etkili aracıdır. Bu nedenle Türkiye–Suriye normalleşmesi, Türkiye–Irak güvenlik ortaklığı, İran–Suriye entegrasyonu ve Körfez ülkelerinin bağımsız politika geliştirmesi, bölgeyi jeopolitik dizayn girişimlerine karşı daha dayanıklı kılacaktır.
SONUÇ
Bölgede yaşanan son gelişmelerin birbirinden bağımsız olaylar olmadığı, aksine ABD–İsrail eksenli tek bir jeopolitik dizayn paketi kapsamında yürütülen bütüncül müdahaleler olduğu görülmektedir. Patrikhanelerin olağanüstü görünür kılınması, dini kurumların siyasi araç hâline getirilmesi, Doğu Avrupa Ortodoksluğunun Moskova’dan kopartılması, Türkiye’de Öcalan’ın dönemsel olarak meşrulaştırılması, Suriye’nin federatif bir modele zorlanması, GKRY’nin hızlandırılan askerî ve siyasi entegrasyonu, Lübnan–İsrail MEB düzenlemeleri, Karadeniz’deki petrol tankerlerine yönelik saldırılar ve yeni anayasa tartışmalarının ulusal dokuyu gevşetecek biçimde yapılandırılması, bu paket mühendisliğinin farklı boyutlarını oluşturmaktadır.
Bölgesel jeopolitiğin yeniden tasarlanması, yalnızca askeri hamlelerle değil; dini, kültürel, idari, siyasi ve ekonomik unsurların eşzamanlı olarak dönüştürülmesiyle mümkün hâle getirilmeye çalışılmaktadır. Bu nedenle Rum Ortodoks Patrikhanesi’nin uluslararası alanda güçlendirilmesi sadece bir sembolik kabul değildir; ABD–NATO politikalarının Doğu Avrupa ve Balkanlar hattındaki yumuşak güç operasyonlarının merkezinde yer almaktadır. Aynı şekilde Öcalan’ın iç politik bir aktör gibi dönemsel olarak sahneye çıkarılması, Türkiye’nin iç direncinin zayıflatılması ve Suriye’nin kuzeyindeki yapıyla uyumlu bir siyasi çerçeveye zorlanması anlamına gelmektedir.
Suriye’de federatif yapının ABD ve İsrail tarafından açık biçimde desteklenmesi, bu dizaynın askeri ve idari temelini oluşturmaktadır. Bu yapı, Türkiye’nin güneyinde bir baskı hattı yaratmakla kalmamakta; bölgedeki enerji yollarını, lojistik hatları ve güvenlik mimarisini tamamen Atlantik çıkarlarına göre şekillendirmeyi hedeflemektedir.
Bu dizayna karşı etkili bir savunma ancak ulus devletlerin kendi aralarında geliştirecekleri güçlü, yapısal ve uzun vadeli bir dayanışma mekanizmasıyla mümkündür. Bölgesel güvenlik işbirlikleri, ekonomik entegrasyon, bilgi güvenliği ve ulusal kimlik unsurlarının korunması, dış müdahale kapasitesini daraltacak temel araçlardır. Aksi hâlde bölge, ABD–İsrail merkezli çok katmanlı jeopolitik mühendisliğin kalıcı müdahale alanı hâline gelecek ve ulus devletlerin tarihsel meşruiyeti ciddi ölçüde aşınacaktır.
Sonuç olarak, Ortadoğu, Doğu Akdeniz ve Karadeniz’de yaşanan tüm gelişmeler, iç içe geçmiş, çok boyutlu ve kapsamlı bir dizaynın ürünüdür. Bu dizayna karşı durmak, yalnızca güvenlik stratejisi değil; aynı zamanda siyasi, kültürel ve kurumsal bir direnç inşa etmeyi gerektirmektedir. Bölge devletlerinin bunu başarabilmesi, dış güçlerin sürdürülebilir müdahale kapasitesini kıracak en önemli adımdır.
KAYNAKÇA
Brzezinski, Z. The Grand Chessboard: American Primacy and Its Geostrategic Imperatives.
Huntington, S. The Clash of Civilizations and the Remaking of World Order.
Kissinger, H. World Order.
Mearsheimer, J. The Tragedy of Great Power Politics.
Nye, J. Soft Power: The Means to Success in World Politics.
Kaplan, R. The Revenge of Geography.
Gaddis, J. Strategies of Containment.
Walt, S. The Origins of Alliances.
Makrides, V. Orthodox Christianity and Geopolitics.
Agadjanian, A. Eastern Christianity and Politics in the Twenty-First Century.
Roudometof, V. Globalization and Orthodox Christianity.
Papastathis, C. Church, State and Religious Autonomy in Eastern Orthodoxy.
Payne, D. The Orthodox Church and Russian Politics.
Plokhy, S. The Gates of Europe: A History of Ukraine.
Mankoff, J. Russian Foreign Policy: The Return of Great Power Politics.
Hill, F. & Gaddy, C. Mr. Putin: Operative in the Kremlin.
Snyder, T. The Road to Unfreedom.
Gunter, M. Out of Nowhere: The Kurds in Syria in Peace and War.
Romano, D. The Kurdish Nationalist Movement.
Natali, D. The Kurdish Quasi-State.
Phillips, D. The Kurdish Spring.
Hinnebusch, R. Syria: Revolution from Above.
Cockburn, P. The Rise of Islamic State.
Barkey, H. & Fuller, G. Turkey’s Kurdish Question.
Cizre, Ü. Almanac Turkey: Security Sector and Democratic Oversight.
Pope, H. & Tank, P. Turkey Unveiled.
Cornell, S. The Kurdish Question in Turkish Politics.
Yergin, D. The New Map: Energy, Climate, and the Clash of Nations.
Shaffer, B. Energy Politics.
Stergiou, A. East Mediterranean Geopolitics.
Lacher, H. The Politics of the Eastern Mediterranean Energy Corridor.
Chomsky, N. Middle East Illusions.
Quandt, W. Peace Process: American Diplomacy and the Arab–Israeli Conflict.
Smith, C. Israel and the Palestinians: Conflict and Resolution.
Shlaim, A. The Iron Wall: Israel and the Arab World.
Bard, M. The Arab Lobby.
Fawcett, L. International Relations of the Middle East.
Anderson, L. The State and Social Transformation in the Middle East.
Buzan, B. & Wæver, O. Regions and Powers: The Structure of International Security.
Jones, S. Wargaming the Middle East.
Haddad, B. Business Networks in Syria.
Kuru, A. & Stepan, A. Democracy, Islam, and Secularism in Turkey.
Seale, P. Asad: The Struggle for the Middle East.
Hersh, S. Reporter: A Memoir.
Lowe, R. The Kurdish Question and Crisis in the Middle East.
Baylis, J., Smith, S. & Owens, P. The Globalization of World Politics.
Friedman, G. The Next 100 Years.
Satia, P. Empire of Guns.
Bilgin, P. The Security Imaginations of the Middle East.
Karsh, E. Arafat’s War.
Khalidi, R. The Hundred Years’ War on Palestine.
Bir yanıt yazın