Vahşi şempanzeler üzerinde yapılan yeni araştırmalar, insanlara özgü olmayan karmaşık iletişim ve ritim konusunda şaşırtıcı bilgiler sağlıyor.
Klavyedeki primatlar: Son yıllarda ve onyıllarda bilim insanları şempanzeler ile insanlar arasındaki iletişim arasında şaşırtıcı benzerlikler keşfettiler.
İnsan gerçekten ne kadar özeldir? Davranışsal araştırmalar da bu soruya en yakın yaşayan akrabalarımız olan şempanzeleri gözlemleyerek yaklaşıyor. İki yeni araştırma, onların daha önce düşünülenden daha çok iki temel iletişimsel açıdan bize benzediklerine dair işaretler gösteriyor: dil ve müzik.
İnsan dilleri o kadar karmaşık ve çok yönlü kabul edilir ki, maymunların, hele ki diğer türlerin, benzer bir karmaşıklığa sahip olabileceğini hayal etmek zordur. Ancak bilim, hayvan iletişimi hakkında hâlâ şaşırtıcı derecede az şey biliyor ve bazı araştırma ekipleri yapay zekayı kullanarak tam da bu konuda çalışıyor olsalar bile, bunu tercüme etmek asla mümkün olmayabilir.
Yaratıcı bir şekilde birleştirildi
Leipzig’deki Max Planck Evrimsel Antropoloji Enstitüsü’nden Cédric Girard-Buttoz ve Catherine Crockford liderliğindeki uluslararası bir araştırma ekibi, şempanzelerin çağrılarını yaratıcı bir şekilde birleştirerek yeni anlamlar yaratabildiklerini gösterdi. Uzmanlar bundan yola çıkarak beş milyon yıldan daha uzun bir süre önce ortak atalarımızın da bunu yapmış olabileceği sonucuna varıyorlar.
Ekip, analizleri için Taï Milli Parkı’ndaki (Fildişi Sahili) üç grup vahşi şempanzeden binlerce ses kaydı aldı. İletişim becerilerinin ne kadar geniş olduğunu anlamak için birkaç yıla ihtiyaç vardır. Şempanzelerin bireysel çağrıları çiftler halinde birleştirebildiği 16 farklı yola odaklandılar. İfadelerin anlamı da değişiyor.
Çalışmanın yayımlanmasında, iletişim olanaklarına ilişkin bir fikir vermek amacıyla, farklı kompozisyon olanaklarına ilişkin birkaç örnek verilmiştir:
1) anlamı tamamlayan kombinasyonlar, örneğin Örn.: A = yemek yiyor, B = dinleniyor, AB = yemek + dinlenme
2) anlamı belirten kombinasyonlar, örneğin Örn.: A = yemek veya hareket, B = saldırganlık, AB = hareket
3) Tamamen yeni anlamlar taşıyan kombinasyonlar, örneğin: Örn.: A = Dinlenme, B = Ait olma, AB = Yuvakurmak
Baş yazar Girard-Buttoz, “Sonuçlarımız, hayvanlar aleminde benzeri görülmemiş, son derece üretken bir sesli iletişim sistemine işaret ediyor” diyor. Ekip, insan, şempanze ve bonoboların atalarında karmaşık kombinasyon yeteneklerine dair kanıt sağlayan bonobolarla ilgili diğer bulguları da doğruladı.
Duygulara bağlı değil
Araştırmacıya göre bunun çok geniş kapsamlı sonuçları var: “Bu, büyük maymunların iletişimini durağan ve duygusal durumlara bağlı olarak gören ve bu nedenle bize dilin evrimi hakkında hiçbir şey söyleyemeyeceğini varsayan geçen yüzyılın bakış açısını değiştiriyor.” Bunun yerine, artık büyük maymunların repertuarındaki çağrı türlerinin çoğunun bir araya gelerek nasıl farklı anlamlar kazanabildiğine dair daha net bir resim çizebiliriz.
Bundan çeşitli sonuçlar çıkarılabilir. İlk yazara göre bu sistemin karmaşıklığı, büyük maymunların iletişiminin gerçekten de eşsiz olduğunu gösteriyor olabilir. O zaman bu özel iletişim biçiminin kökeni, bugün hâlâ yaşayan primatların ortak atalarına dayanıyor olurdu. Ancak Girard-Buttoz, “Bu sonuçlardan, diğer hayvanlardaki iletişimin karmaşıklığını da hafife aldığımızı çıkarabiliriz; bu da daha fazla araştırma gerektiriyor” diyor.
Müzik ritmi
İkinci çalışmada ise Viyana Üniversitesi’nden davranış biyoloğu Vesta Eleuteri liderliğindeki bir ekip, şempanzelerin ritim duygusunu inceledi. Şempanzelerin elleri ve ayaklarıyla tahta şeklindeki köklere vurarak davul çaldıklarını, hatta tıpkı insanlar gibi ritmi tutabildiklerini gözlemledi. İlginç bir bölgesel fark da fark edildi: Batı Afrika’da büyük maymunlar hızlı bir vuruşta eşit aralıklarla nispeten basit ritimler çalarken, doğudaki benzerleri bunu daha yavaş ve kısa ve uzun aralıklar arasında dönüşümlü olarak yapmayı tercih ediyor.
Mr.Eleuteri, tatbikatın amacının türdeşlerine nerede oldukları ve ne yaptıkları konusunda bilgi vermek olduğunu, bunun “yağmur ormanında bir tür ‘kayıt’ yapmak” olduğunu açıklıyor. O kadar yüksek bir ses ki, diğer şempanzeler bir kilometre öteden bile duyabiliyor.
Current Biology dergisinde yayımlanan araştırma için Mr. Eleuteri ve uluslararası bir araştırma ekibi, Afrika’nın çeşitli yağmur ormanları ve savanlarında şempanzelerin davul çalma gösterilerine ait 371 kaydı toplayıp analiz etti. İlk iki video parçasında Batı Afrika topluluklarından, özellikle Gine ve Fildişi Sahili’nden yetişkin erkeklerin sesleri duyuluyor ve görülüyor. İnsanlar gibi onlar da sıklıkla izokron olarak davul çalarlar: “İzokron ritimlerde, notalar tam olarak aynı zaman aralıklarında birbirinin ardından gelir: tıpkı bir saatin tik takları veya elektronik müzikteki davul gibi,” diyor Mr. Eleuteri. Uganda’da yaşayan Doğu Afrika şempanzelerinin ritimleri, tekdüze ritimlerine kıyasla daha yavaştır ve kısa ve uzun aralıklar arasında gidip gelirler.
Şempanzelerin tarzlarının kişiden kişiye değişebildiği daha önce ortaya konmuştu. Basın bülteninde, “Bu benzersiz büyüklükteki veri setinin yardımıyla şempanzelerin ritmik olarak davul çaldığını kanıtlayabildik” ifadeleri yer alıyor. İskoçya’daki St. Andrews Üniversitesi’nden ortak yazar Cat Hobaiter, “Sonuçlarımız, vurmalı çalgılar, müzik benzeri ritimleri çalma yeteneğinin, insanların ortaya çıkmasından çok önce ortak bir atada var olduğunu gösteriyor” diyor. Bu da bizi, şempanzelerle müzik için önemli bir yapı taşını paylaştığımız sonucuna götürüyor: vurmalı, müzik benzeri ritimler.
Çalışmalar, türlerimiz arasındaki benzerlikleri daha iyi anlamamıza yardımcı olan ve müziğin ve dilin ne kadar eski olduğu sorusuna cevap bulmamıza yardımcı olan bir bulmacanın parçaları gibidir.
Not: Bilimin bilmeceleri
Bebeklerin dili var mıdır?
Yetişkinlere göre yeni doğan bebeklerin ağlamaları yüksek ve rastgele gelir. Ancak analizler bebek seslerinde şaşırtıcı ritimler ve yapılar ortaya koyuyor…Bebeği ancak annesi anlayabilir. :))
Bonobo (Pan paniscus)
Bir yanıt yazın