Büyük insansı maymunlar arasında, bu belirgin tercihe sahip tek tür *Homo sapiens*tir. Yeni bir çalışma, bunun muhtemel iki nedenini öne sürüyor.
Bu, insan evriminin en şaşırtıcı özelliklerinden biridir: Kültür, köken veya tarihsel dönem fark etmeksizin 2020 tarihli bir meta-analizin de ortaya koyduğu üzere tüm insanların neredeyse yüzde 90’ı sağ elini kullanmayı tercih etmektedir. Vücudun bir tarafının bu denli belirgin bir baskınlık sergilemesi durumu, başka hiçbir primat türünde görülmez. Büyük insansı maymunlar ve diğer maymunlar nesneleri kavrarken, alet kullanırken ya da tırmanırken bireysel tercihler gösterseler de, insanlarda görülen kadar belirgin bir örüntü sergilemezler.
Araştırmacılar onlarca yıldır, özellikle insanların neden bu denli güçlü bir sağ el tercihi sergilediğini açıklamaya çalışmaktadır. Genler, beyin yapısı, dil gelişimi ve sosyal iş birliği, olası nedenler olarak tartışılmıştır. Oxford Üniversitesi’nden yeni bir çalışma ise cevabın evrimde çok daha derinlerde yattığını; yani dik yürüme eyleminde ve insan beyninin olağanüstü büyümesinde gizli olduğunu öne sürüyor.
41 primat türü incelendi
Çalışma, Oxford Üniversitesi Antropoloji ve Müze Etnografyası Okulu’ndan evrimsel antropolog Thomas Püschel’in liderliğinde yürütüldü ve yakın zamanda *PLoS Biology* dergisinde yayımlandı. Püschel; Reading Üniversitesi’nden Rachel Hurwitz ve evrimsel biyolog Chris Venditti ile birlikte, toplam 41 primat türüne mensup 2.025 bireye ait verileri analiz etti.
Üç araştırmacı, davranışsal verileri evrimsel soyağaçlarıyla birleştirdi ve el tercihinin kökenlerine ilişkin çeşitli hipotezleri test etmek için istatistiksel modeller kullandı. İncelenen faktörler arasında alet kullanımı, beslenme düzeni, vücut büyüklüğü, yaşam alanı, sosyal yapı, beyin hacmi ve hareket biçimi yer alıyordu.
Şaşırtıcı derecede net bir sonuç
Elde edilen sonuç Püschel ve ekibini de şaşırttı. Başlangıçta insanlar, sağ el kullanımındaki baskınlık açısından benzeri görülmemiş bir istisna gibi görünüyordu; zira başka hiçbir primat türünde buna kıyaslanabilecek bir durum söz konusu değildi. Ancak modellere iki kritik faktör beyin büyüklüğü ve iki ayak üzerinde yürümenin bir göstergesi olarak kol uzunluğunun bacak uzunluğuna oranı eklendiğinde, insanların bu kendine özgü konumu büyük ölçüde ortadan kalktı. Başka bir deyişle, dik yürüme ve beyindeki muazzam büyüme hesaba katıldığında, insanların sağ el baskınlığı artık evrimsel bir anomali değil, aksine belirli gelişimsel aşamaların mantıksal bir sonucu olarak karşımıza çıkmaktadır.
Oxford Üniversitesi tarafından yayınlanan bir basın bülteninde, çalışmayı yürüten Thomas Püschel, “Bu, insanlarda el tercihiyle ilgili çeşitli temel hipotezleri tek bir model çerçevesinde inceleyen ilk çalışma,” açıklamasında bulunuyor. Bulgular, el tercihinin insanı insan yapan temel özelliklerle yani dik yürüme ve büyük beyin yapısıyla yakından ilişkili olduğunu gösteriyor. Bu bağlamda, erken dönem insan türlerinin yeniden oluşturulan evrimsel soyu özellikle dikkat çekiyor. Araştırmacılar geliştirdikleri modelleri kullanarak, soyu tükenmiş homininlerdeki el tercihi düzeyini de tahmin etmeye çalıştılar.
Evrimde sağ elini kullanma
Buna göre, *Ardipithecus* veya *Australopithecus* gibi erken dönem homininler, tıpkı günümüz büyük insansı maymunlarında olduğu gibi, muhtemelen sağ ele yönelik yalnızca hafif bir eğilim sergiliyorlardı. Bu eğilim, ancak *Homo* cinsinin ortaya çıkışıyla birlikte belirgin bir şekilde güçlendi. *Homo ergaster*, *Homo erectus* ve daha sonraki dönemde Neandertallerde, nihayetinde modern *Homo sapiens* türünde neredeyse evrensel hale gelen o güçlü sağ el baskınlığı giderek gelişti.
Bununla birlikte, Endonezya kökenli olan ve ufak tefek yapısı nedeniyle sıklıkla “Hobbit” olarak anılan o kısa boylu insan türü *Homo floresiensis*, kayda değer bir istisna teşkil etmektedir. Modeller, bu tür için yalnızca zayıf bir sağ el tercihi öngörmektedir. Araştırmacılara göre bu durum mevcut tabloyla da uyumludur; zira *Homo floresiensis* nispeten küçük bir beyne sahipti ve anatomik açıdan hem tırmanmaya hem de dik yürümeye uyarlanmıştı.
Tercihe giden iki adım
Böylece çalışma, iki aşamalı bir evrimsel süreci ele almaktadır. İlk aşamada, dik yürüme eylemi elleri hareket etme görevinden kurtarmıştır. Bu durum; taşıma, kavrama veya daha sonraki bir aşamada alet kullanma gibi daha hassas ve özelleşmiş hareketlerin ortaya çıkmasına olanak tanımıştır. İkinci aşamada ise beynin büyümesi ve yeniden yapılanması, görünüşe göre belirli işlevlerin tek bir yarım kürede daha yoğun bir şekilde toplanmasına yol açmıştır. Lateralizasyon olarak bilinen bu olgu, nihayetinde sağ elin baskınlığının belirginleşmesini beraberinde getirmiş olabilir.
Bununla birlikte, günümüzde neden her on kişiden yaklaşık birinin hâlâ solak olduğu henüz açıklığa kavuşmamıştır. Araştırmacılar, belirli bir düzeydeki çeşitliliğin örneğin çatışma, iş birliği veya alet kullanımı gibi alanlarda evrimsel avantajlar sağlamış olabileceğini öne sürmektedir. Kültürel faktörler de bunda rol oynamış olabilir. Gerçek şu ki, solaklar; (masa tenisi gibi) hızlı karşılıklı hamleler içeren top sporlarının elit düzeyindeki oyuncuları arasında, genel nüfusta görülen yüzde onluk orandan çok daha yüksek bir temsile sahiptir.
Hayvanlar aleminde el tercihi
Benzer mekanizmaların diğer hayvan türlerinde de işleyip işlemediği ise henüz belirsizliğini koruyor. Örneğin, bazı papağan türleri pençeleriyle kavrama yaparken belirgin tercihler sergilerken, kangurular da belirli hareketler için sıklıkla vücutlarının bir tarafını kullanmayı yeğlerler. Bu benzerlikler, işlevsel asimetrilerin hayvanlar aleminde birbirinden bağımsız olarak defalarca evrimleşmiş olabileceğine işaret edebilir.
Dolayısıyla yeni çalışma, insanlarda sağ el baskınlığının kökenine dair kesin bir kanıt sunmuyor. Bununla birlikte; anatomi, beyin gelişimi ve hareket biçimini bir arada ele alan tutarlı bir evrimsel model sunarak, antropolojinin en eski sorularından birini yeni bir bağlama oturtuyor. Kısacası: Sağ elini kullanan bir kişi, sol elini kullanan bir kişiden ne daha zekidir ne de daha az zekidir.
Selen Atasoy
Not: Sol kolunu kullanan biri olarak, büyük annemden çok dayak yedim, çok şeye katlanmak zorunda kaldım ve ciddi zorluklarla karşılaştım.
Solak olmanın en iyi yanı, soğan doğrama işinden kurtulabilmekti.Başka bölgelerin soğanları adına konuşamam ama İç Anadolu soğanlarını kestiğinizde ağlamanız gerekir.(çünkü kurak, bozkır benzeri bölgelerde yetiştirilir.)
Bir yanıt yazın