İRAN TÜRKLERİ – 48

1.3.4. Hamse Türkleri

Fars eyaletinin doğusunda Neyriz şehrinin etrafında yaşayan ve Usanlu, İnanlu ve Nefer ellerindendir. Hamse Türkleri de Kaşkaylar gibi son yıllara kadar tamamen göçebe olarak yaşamaktaydılar. Şimdi ekseriyeti yerleşik hayata geçmiştir.

1.3.5. Huzistan Türkleri

Ağaçeri, Afşar ve Lérki Türk boylarından oluşmaktadır. Ekserisi Ağaçeri, Ramhürmüz ve Şuşter’de yaşamaktadırlar.

1.3.6. Kirman Türkleri

Afşar ve Bıçakçı Türk boylarından oluşmaktadır. Baft, Sircan, Cirfet
bölgelerinde yaşamaktadırlar.

1.3.7. İsfahan (Orta İran) Türkleri

Bayat Türklerindendir. Bunlar İsfahan’ın Feridun ve Çadgân bölgesinde ve Erak’ın güneyinde bulunan Henduder bölgesinde yaşamaktadırlar.

Kaşkay ve Hamse Türklerine nispet Huzistan, Kirman ve İsfahan Türkleri çok öncesinden yerleşik hayata geçmiş, şehirlere yerleşmiş sakin Türklerdir. Güney ve Merkez Türk Yurtlarında yaşayan Türklerin tamamı Müslüman olup On İki İmamlı
Şiâ mezhebine mensupturlar (Sarrafî 1383/2005: 62).

1.3.8. Horasanî ve Boçağçiler

İran’ın Kerman ve Belucistan eyaletlerinde yaşamaktadırlar. Sırcan, Refsincan ve Bedsir başlıca sahalarıdır. Boçağçi kabilesi Halvaî, Sınçan, Abbaslu, Suhtaçalu, Kara-Saitlu, Sahatlu gibi boylardan oluşmakta olup sayıları büyük yekûn tutmamaktadır (Caferoğlu 1966: 50/132).

1.3.9. Sungur Türkleri

İran’ın batı sınırındaki Kirmanşah şehrinin 70 km. kuzey doğusunda Sungur şehrinde ve onun Galeyi, Ferhad ve Gurve köylerinde yaşayan Türklerdir. Şehrin nüfusu yüz bin kadardır ve nüfusun yarıya yakını Sungur Türkleridir. Minosky’ye göre Moğollar döneminde buraya gelmişler. Konuştukları Türkçe Azerbaycan
Türkçesine hayli yakındır. On İki İmamlı Şiâ mezhebine mensupturlar (Heyet 2002; 20/675).

1.3.10. Karâyîler

Horasan eyaletinde Torbet-e Heyderî’nin güney kesiminde yerleşik olan bir Türk boyudur. Tahminen nüfusları 100-150 bin civarındadır (Caferoğlu 1966: 50/132).

1.3.11. Karaçorlular

Karâyilerin daha kuzeyinde ve Nişabur bölgesinde yaşamaktadırlar. Sayıları birkaç yüz bin civarındadır. Gurgan eyaletinde dağınık olarak Temirtaş ve Nardin ile Serhed bölgesinde ise Goudarî Türk boyları yaşamaktadır. Sayıları yaklaşık 100 bin civarındadır (Caferoğlu 1966: 50/132).

1.3.12. Kazaklar

İran Türk boylarından biri de Gülistan vilayetinin bazı şehir ve köylerinde yaşayan Kazak Türkleridir. Günümüzdeki İran Kazak Türklerinin İran coğrafyasına gelişleri 1927-1932 yıllarına gitmektedir. Kazakistan toprakları Sovyetler Birliği’ne
katıldıktan sonra Sovyetler Birliği Yönetiminin, Kazakistan’da uyguladığı Sovyetleştirme ve sindirme politikasına, halkın deyimi ile “Kızıl Kırgın”a dayanamayan bir kısım Kazak İran’a göçer. Bunlar önce Karapapak ve Türkmenlerin kadim yurdu olan Komican, Sallak ve Mazenderan bölgelerine yerleşirler. Daha sonra buraların iklimine uyum sağlayamazlar ve Gülistan eyaleti
içinde yer alan Bendere Türkmen, Kümbeti Kavus ve Korgan şehirlerine ve bunlara bağlı köylere yerleşirler. 1968 yılında Kazakistan Sovyet Cumhuriyetinin başbakanı Dinmuhammed Kunayev’in İran Şahı Muhammed Rıza Pehlevî ile görüşmesine
kadar çok çetin günler geçirirler. Bu görüşmeden sonra Tahran yönetimi tarafından İran vatandaşlık haklarından faydalanma imkânı bulurlar (Jemeney 2007: 3-20).

1980 yılında yapılan bir araştırmada İran’da yaşayan Kazakların 26 boydan meydana geldikleri tespit edilmiştir (Jemeney 2007:19). “Tiney, Beriş, Berey, Koskulak, Abez, Jemeney, Bayboz, Eskeldi, Medet, Jarı, Kırıkmıltık, Jaman Aday, Mamırtay, Koja, Karaş, Jaka, Körpe, Bayşakır, Boksarı, Jabbas, Karjay, Ali, Şerim, Tabınay, Baybek” bunlarla birlikte Alim, Nayman, Tabın, Jemeney boyları da
“Akşakedey (4 aile), Karakedey (17 aile), Esen (7 aile), Akbota (6 aile), Beybişe (6 aile), Sultanali (2 aile), Oljaşı (5 aile), Ordek (37 aile), Kara Toka (7 aile).

İran Kazakları arasında alan araştırması yaparken şair/bahşi Ebubekir Muhammedgulı Paviz’den aldığımız bilgiye göre, Kazak Türkleri üç atanın soyundan gelmektedir. Bunlar, (1) Ulu cüz (Begarıs atanın soyundan gelenler) (2) Orta Cüz (Ağarıs atanın soyundan gelenler) ve (3) Kişi (Küçük) Cüz (Janarıs atanın
soyundan gelenler). İran Kazakları, Janarıs atanın soyundan gelen Kazaklardır.

16 Aralık 1991 tarihinde Kazakistan’ın bağımsızlığını ilan etmesi ile
Kazakistan Cumhuriyeti ile İran İslam Cumhuriyeti arasında diplomatik ilişkiler kurulur. İki ülke arasında imzalanan anlaşma gereğince İran Kazakları yurtlarına dönme hakkı alırlar. Bunun üerine 1995 yılının güz aylarında İran Kazaklarından bir
grup Kazakistan’a döner. Ancak ekserisi ikinci vatanları İran’da kalırlar. Kesin olmamakla birlikte İran Kazaklarının nüfusu 300 bin civarındadır.

Prof. Dr. Ali. Kafkasyalı ”İRAN TÜRKLERİ” Kitabından alınmıştır