İran’ın Katmanlı Kimlik Dokusu
İran denildiğinde, hem popüler muhayyilede hem de akademik ana akımda, kadim bir Fars medeniyetinin modern ulus devlet biçimi almış hâli akla gelir. Bu imge, Ahameniş ve Sasani imparatorluklarından bugüne uzanan kesintisiz bir “Farslık” anlatısına yaslanır. Oysa bu anlatı, İslam sonrası İran platosunda şekillenen siyasi ve toplumsal gerçekliği büyük ölçüde çarpıtmaktadır. 11. yüzyıldan 20. yüzyıl başına kadar uzanan dönemde İran coğrafyasına hükmeden hanedanların neredeyse tamamı Türk kökenlidir; ülke nüfusunun yarıya yakını kendini Türk kimliğiyle tanımlamakta ve gündelik hayatında Türk lehçelerini konuşmaktadır. Dolayısıyla İran’ı yalnızca bir Fars devleti olarak tanımlamak, bin yıllık bir siyasi geleneği ve yaşayan bir toplumsal dokuyu yok saymak anlamına gelir. Burada savunulan tez açıktır: İran, tarihsel olarak Fars bürokratik aklı ile Türk siyasi-askerî iradesinin ortakyaşam alanıdır ve bu müşterek miras, günümüz İran’ının demografik haritasında halen somut biçimde izlenebilmektedir.
Tarihsel Süreklilik: Türk Hanedanlarının İran’daki Bin Yıllık İktidarı
İran’daki Türk siyasi mevcudiyetinin başlangıcı, Gazneliler ve özellikle Büyük Selçuklular ile milat kabul eder. Selçuklu sultanları, İran coğrafyasını fethetmekle kalmamış, “İran” kavramını siyasi bir birim olarak yeniden tanımlamışlardır. Sultan Alparslan ve Melikşah devrinde devletin yönetim dili Farsça olsa da ordunun, hanedanın ve karar alıcı elitin dili ve etosu Türkçeydi. Jean-Paul Roux’nun da altını çizdiği gibi, Türkler iki bin yıllık tarihsel yürüyüşleri boyunca karşılaştıkları hiçbir medeniyet havzasında basitçe asimile olmamış, aksine her coğrafyada kendilerine özgü bir siyasi ve kültürel katman inşa etmişlerdir (Roux, 1984). İran platosu bu kuralın en güçlü kanıtlarından biridir.
Moğol istilasının yarattığı kırılmanın ardından İran’da yeniden Türk karakterli bir imparatorluk kuran Timurlular, Çağatay Türk kültürünü ve askerî geleneğini bölgeye taşımıştır. Hüseyin Baykara’nın Herat’ı, Ali Şîr Nevaî’nin himayesinde bir Türk kültür rönesansına sahne olmuş, Türkçe edebî üretim Farsça ile rekabet edebilecek bir olgunluğa erişmiştir. Ancak asıl büyük dönüşüm, 16. yüzyıl başında Safevi Devleti’nin kuruluşuyla yaşanmıştır. Faruk Sümer’in kapsamlı çalışması, Safevi devlet aygıtının özünü Kızılbaş Türkmen aşiretlerinin oluşturduğunu tartışmaya yer bırakmayacak biçimde ortaya koyar (Sümer, 1999). Şah İsmail’in Türkçe şiirleri, orduda Türkçenin komuta dili olması, Anadolu’dan İran’a uzanan sürekli Türkmen göç dalgaları ve devletin kurucu ideolojisini taşıyan Kızılbaş aristokrasisi, Safevi projesinin etnik karakterini açıkça gösterir. Her ne kadar Şah Abbas döneminden itibaren yerleşik Fars bürokrasisi güçlendirilmiş ve kısmî bir Farslaşma yaşanmış olsa da, bu durum devletin kurucu unsurlarını bütünüyle dönüştürmemiştir.
Safevilerin ardından gelen Afşar Hanedanı’nın kurucusu Nadir Şah, bir Afşar Türkmeniydi. Onun ölümünden sonra iktidarı ele geçiren Kerim Han Zend’in kısa süreli hâkimiyeti istisna sayılırsa, 1795’te başa geçen Kaçar Hanedanı da bir Türkmen boyuna mensuptu ve 1925’e kadar İran tahtında kaldı. Bu kronoloji, İran’da “devlet” fikrinin neredeyse kesintisiz bir biçimde Türk hanedanlarının siyasi iradesiyle şekillendiğini göstermektedir. Pehlevi darbesiyle bu bin yıllık gelenek siyaseten sona ermiş, ancak toplumsal ve kültürel yapıdaki Türk varlığı bütün ağırlığıyla yerinde kalmıştır.
Demografik Mozaiğin Görünmeyen Yarısı: İran Türkleri
İran’ın etnik haritasına bakıldığında, resmî söylemin çizdiği homojen Fars çoğunluk imgesi hızla dağılır. En muhafazakâr tahminler bile Türk nüfusun toplam içindeki payını yüzde 30-40 bandında gösterirken, birçok bağımsız araştırmacı bu oranın nüfusun yarısına yaklaştığını ileri sürmektedir.
Bu nüfusun en büyük ve en görünür bileşeni Azerbaycan Türkleridir. Doğu ve Batı Azerbaycan, Erdebil, Zencan ve Hemedan eyaletlerinde yoğunlaşan bu topluluk, Tahran, Kum ve Meşhed gibi büyük kentlerde de milyonlarla ifade edilen bir varlığa sahiptir. Touraj Atabaki’nin belgelediği üzere, 20. yüzyıl boyunca Pehlevi rejiminin sistemli Farslaştırma politikalarına maruz kalmalarına rağmen Azerbaycan Türkleri, dilsel ve kültürel kimliklerini büyük ölçüde korumuş ve farklı dönemlerde siyasi mücadeleye de girişmişlerdir (Atabaki, 2000). Brenda Shaffer ise Sovyetler Birliği’nin dağılması ve bağımsız Azerbaycan Cumhuriyeti’nin ortaya çıkışının, İran Azerbaycanlıları üzerinde nasıl bir bilinç yükseltici etki yarattığını ve Tahran rejiminin bu duruma güvenlik merkezli bir kaygıyla yaklaştığını ayrıntılı biçimde analiz eder (Shaffer, 2002).
İran’daki Türk varlığı yalnızca kuzeybatı bölgesiyle sınırlı değildir. Kuzeydoğuda, Türkmenistan sınırı boyunca uzanan Türkmensahra’da yaklaşık iki milyon Türkmen yaşamaktadır. Daha da çarpıcı olanı, Fars eyaletinin tam kalbinde, Şiraz ve çevresinde yaşayan Kaşkay Türkleridir. Pierre Oberling’in monografisi, bu yarı göçebe Türk topluluğunun aşiret yapısını, ekonomik yaşamını ve merkezî devletle ilişkilerini en ince ayrıntısına kadar belgelemiştir (Oberling, 1974). Benzer bir biçimde Richard Tapper, İran’ın kuzeybatısındaki Şahseven aşiretlerini mercek altına alarak, göçebe Türk topluluklarının devletle kurduğu karmaşık pazarlık ve karşılıklı bağımlılık ilişkisini göstermiştir (Tapper, 1997). Afşarlar, Halaçlar ve daha küçük gruplarla birlikte bu mozaik, İran’daki Türk nüfusunun ülkenin dört bir yanına yayılmış, heterojen ama güçlü bir bütün oluşturduğunu kanıtlamaktadır.
Fars-Türk Kültürel Sembiyozu ve Asimilasyon Politikalarının Gölgesi
İran’daki Fars ve Türk unsurlar arasındaki ilişki, basit bir çatışma ya da tek yönlü bir asimilasyon hikâyesinden çok daha karmaşıktır. Yüzyıllar boyunca bu iki medeniyet unsuru, birbirini tamamlayan bir iş bölümü içinde var olmuştur: Türkler askerî ve siyasi iradeyi temsil ederken, Farslar bürokrasi, edebiyat ve saray kültürünün taşıyıcısı olmuştur. Bu sembiyoz, İran’ı ne tam anlamıyla bir Türk ne de tam anlamıyla bir Fars devleti yapar; aksine, onu bu iki sütun üzerinde yükselen müşterek bir medeniyet havzasına dönüştürür.
Ne var ki 20. yüzyılla birlikte bu denge, Fars milliyetçiliği lehine bozulmuştur. Pehlevi hanedanı, modern bir ulus devlet inşa etme projesinin parçası olarak, Fars kimliğini devletin resmî ve tek meşru kimliği hâline getirmiştir. Rıza Şah döneminde Türkçe eğitim yasaklanmış, Türkçe yer adları değiştirilmiş, basın üzerinde yoğun bir baskı kurulmuştur. Atabaki’nin (2000) ayrıntılı biçimde anlattığı bu süreç, yalnızca dilsel bir asimilasyonu değil, aynı zamanda bir hafıza ve kimlik silme operasyonunu hedeflemiştir. İslam Cumhuriyeti döneminde ise bu politikalar karmaşık bir seyir izlemiştir. Rejim, bir yandan etnik farklılıkları İslam kardeşliği söylemiyle törpülemeye çalışırken, diğer yandan özellikle Azerbaycan Türklerinin anadil taleplerini rejim karşıtı bir siyasi hareketin aracı olarak görüp bastırma yoluna gitmiştir (Shaffer, 2002).
Bu baskılara rağmen, İran Türkleri arasında kültürel üretim kesintisiz biçimde sürmektedir. Ahmet Caferoğlu’nun daha 1964 yılında dikkat çektiği gibi, İran’daki Türk lehçeleri ve ağızları, Azerbaycan Türkçesinden Türkmeneye, Kaşkaycadan Halaççaya uzanan zengin bir dilsel çeşitlilik arz eder (Caferoğlu, 1964). Şah İsmail Hatayî’den Habib Sahir’e, Muhammed Hüseyin Şehriyar’dan çağdaş şairlere uzanan bir edebî kanon, Farsça ile sürekli etkileşim içinde olsa da kendine özgü temaları, imgeleri ve sesi olan ayrı bir gelenek yaratmıştır. Ervand Abrahamian’ın İran’ın toplumsal hareketler tarihine dair klasik çalışması, Tebriz ve çevresindeki işçi sınıfı hareketlerinin etnik karakterini vurgulayarak, Türk kimliğinin sınıfsal ve siyasi mobilizasyonla nasıl iç içe geçtiğini gösterir (Abrahamian, 1982).
Türk Dünyası İçin Stratejik Çıkarımlar
İran’ın bu çift sütunlu yapısı, Türk dünyasının bölgeye yönelik stratejik yaklaşımı açısından hayatî sonuçlar doğurur. İran’ı sadece Fars-Şii bir jeopolitik blok olarak konumlandırmak, yalnızca tarihsel ve sosyolojik gerçekliği ıskalamakla kalmaz, aynı zamanda Türk dünyasının elindeki en güçlü yumuşak güç araçlarından birini de kullanılmaz hâle getirir.
Oberling (1974) ve Tapper’ın (1997) çalışmalarının ortaya koyduğu üzere, İran’daki Türk varlığı yalnızca kuzeybatıya sıkışmış bir olgu değil, ülkenin dört bir yanına yayılmış, aşiret ve yerleşik nüfusun iç içe geçtiği devasa bir toplumsal dokudur. Bu topluluklarla kurulacak kültürel diplomasi (ortak medya platformları, öğrenci ve akademisyen değişim programları, müzik ve edebiyat festivalleri, sivil toplum temasları), Tahran’daki siyasi rejimle yürütülen devletlerarası diplomasi kadar önem taşımaktadır. İran Türklerinin kültürel haklarının uluslararası normlar çerçevesinde savunulması, içişlerine müdahale olarak değil, evrensel insan hakları temelinde savunulabilecek meşru bir duruş olarak çerçevelenmelidir.
Atabaki (2000) ve Shaffer’ın (2002) belgelediği asimilasyon politikaları karşısında, Türk dünyasının alabileceği en etkili tavır, bu toplulukların kültürel üretimini teşvik etmek ve diasporalar arası köprüler kurmaktır. İran’daki Türk kimliğinin, kimi çevrelerin iddia ettiği gibi “dışarıdan ithal edilmiş” bir olgu olmadığı, aksine bin yıllık tarihsel sürekliliğe dayanan organik bir gerçeklik olduğu, tam da bu kültürel diplomasi faaliyetleri aracılığıyla uluslararası kamuoyuna anlatılabilir. Unutulmamalıdır ki İran’daki rejim, kendi içindeki bu devasa Türk nüfusu, hem ülkenin bütünlüğü açısından bir sigorta hem de dış Türk dünyasıyla ilişkilerde bir kırılganlık unsuru olarak görmektedir. Türk dünyası, İran’la ilişkilerinde bu simetrik demografik gerçeğin bilincinde olarak hareket etmelidir.
Sonuç
İran, ne yalnızca bir Fars ne de yalnızca bir Türk devletidir. O, Fars bürokratik aklı ile Türk siyasi-askerî iradesinin bin yıllık ortakyaşamından doğmuş, kendine özgü bir medeniyet havzasıdır. Gaznelilerden Selçuklulara, Timurlulardan Safevilere ve Kaçarlara uzanan Türk hanedanlar zinciri, bu coğrafyanın siyasi kaderini belirlemiş; Azerbaycanlılardan Kaşkaylara, Türkmenlerden Şahsevenlere uzanan toplumsal doku ise bu siyasi mirasın demografik taşıyıcısı olmuştur. Pehlevi darbesiyle başlayan ve İslam Cumhuriyeti döneminde de değişik biçimlerde sürdürülen Farslaştırma politikaları, bu gerçekliğin üstünü örtmeye çalışsa da başarılı olamamıştır. Nüfusun yarısına yakınını oluşturan Türk unsuru, tüm baskılara rağmen dilini, kültürünü ve kimlik bilincini muhafaza etmektedir. Türk dünyası, İran’a yönelik her türlü açılımda bu derin tarihsel hafızayı ve demografik akrabalık bağlarını stratejik bir referans noktası olarak benimsemek zorundadır. Bu, hem İran’daki soydaşlarla bağları güçlendirmenin hem de bölgesel güç dengesinde tarihsel derinliği olan meşru bir zemin inşa etmenin en gerçekçi yoludur.
Kaynakça
Abrahamian, E. (1982). Iran between two revolutions. Princeton University Press.
Atabaki, T. (2000). Azerbaijan: Ethnicity and the struggle for power in Iran (Rev. ed.). I.B. Tauris.
Caferoğlu, A. (1964). İran Türkleri. Türk Kültürü, (24), 21–32.
Oberling, P. (1974). The Qashqai nomads of Fars. Mouton.
Roux, J. P. (1984). Histoire des Turcs: Deux mille ans du Pacifique à la Méditerranée [Türklerin Tarihi: Pasifik’ten Akdeniz’e iki bin yıl]. Fayard.
Shaffer, B. (2002). Borders and brethren: Iran and the challenge of Azerbaijani identity. MIT Press.
Sümer, F. (1999). Safevi devletinin kuruluşu ve gelişmesinde Anadolu Türklerinin rolü (2. baskı). Türk Tarih Kurumu.
Tapper, R. (1997). Frontier nomads of Iran: A political and social history of the Shahsevan. Cambridge University Press.
Bir yanıt yazın