Blog

Uluslararası ilişkiler, “koçbaşı” veya “piyon” gibi indirgemeci metaforların çok ötesinde, karmaşık ve çok katmanlı bir satranç tahtasıdır. Ancak bu metaforlar, özellikle son NATO zirvesinin ardından, Türkiye’nin dış politika yönelimine dair yapılan eleştirel değerlendirmelerin merkezine yerleşmiş durumda. Bu değerlendirmelere göre Türkiye, ABD ve NATO’nun Avrasya’nın yükselen güçlerine (Rusya, İran ve Çin) karşı şekillendirdiği yeni jeopolitik stratejide daha ön saflarda yer almayı tercih etmektedir. Bu anlatı, “Oryantalist oyunlar” ve “tek adam rejimi” vurgularıyla, sadece muhalif ve Avrasyacı çevrelerde değil, Batılı stratejik düşünce kuruluşlarında dahi karşılık buluyor. Eğer bu değerlendirme doğruysa -ki Ankara’nın son dönemdeki hamleleri bu yönde emareler taşımaktadır- Türkiye Cumhuriyeti tarihinin en riskli dış politika tercihlerinden biriyle karşı karşıyadır. Bu yazı, tam da bu kritik kavşakta, söz konusu stratejik kaymanın taşıdığı varoluşsal riskleri, tarihsel dersler ve güncel veriler ışığında analiz etmeyi amaçlamaktadır.

Stratejik Konumlanma mı, Çoklu Angajman mı? Denge Siyasetinin Anatomisi

Türkiye’nin Batı ittifakı içindeki tarihsel konumu tartışılmaz. Ancak son on yıldır Ankara’nın izlediği dış politika, tek bir bloğa mutlak bağımlılıktan ziyade, çok kutuplu dünyanın dayattığı bir “denge siyaseti” olarak tanımlanabilir. Ukrayna krizinde hem Bayraktar SİHA’ları tedarik edip hem de Rusya ile masada kalabilmek; Şanghay İşbirliği Örgütü’yle diyalog halindeyken NATO’nun caydırıcılık stratejilerine katkı sunmak; bir yandan ABD ile F-16 anlaşmasını müzakere ederken diğer yandan Rusya’dan S-400 sistemlerini tedarik etmek, tek kelimeyle bir “saf değiştirme” değil, jeopolitik zorunlulukların dayattığı bir “çoklu angajman” stratejisidir.

Ne var ki eleştirel bakış açısına göre, son dönemde bu hassas terazi bozulma emareleri göstermektedir. İktidarın, “denge politikası” olarak tanımladığı bu yaklaşımı yavaş yavaş terk ederek Batı eksenli güvenlik stratejisine giderek daha fazla yaklaştığı iddia edilmektedir. Ukrayna’ya verilen açık destek, İsveç ve Finlandiya’nın NATO üyeliğine nihayetinde verilen onay, Karadeniz’deki Montrö uygulamaları ve Suriye’deki askeri varlığın Batı’nın bölgesel çıkarlarıyla örtüşen biçimde konumlanması, bu argümanı güçlendiren gelişmelerdir.

Bu noktada asıl mesele, Ankara’nın bu beklentiyi kendi ulusal çıkarlarına ve bölgesel barışa nasıl tahvil edeceğidir. Batılı stratejistlerin, Türkiye’nin NATO içindeki askeri ağırlığını, kritik boğazlar üzerindeki kontrolünü ve insansız hava araçları teknolojisindeki başarısını, Rusya-İran eksenine karşı kullanılabilecek bir koz olarak gördüğü bir sır değil. Eğer bu süreç, iç politikada “tek adam rejimi” eleştirilerinin de işaret ettiği gibi, kurumsal akıl ve demokratik denetimden yoksun, dar bir kadronun kişisel hesaplarına ve ideolojik tercihlerine terk edilirse, ülke gerçekten de Avrasya’da bir “hedef tahtası” haline gelebilir. Bunun doğal sonucu ise Türkiye’nin Rusya, Çin ve İran tarafından artık tarafsız bir aktör değil, Batı blokunun bir parçası olarak görülme ihtimalidir.

‘Cephe Ülkesi’ Olmanın Tarihsel Laneti ve Günümüze Yansımaları

Büyük güçlerin rekabetinde “cephe ülkesi” olmak, tarihin acı bir cilvesi olarak hiçbir aktöre kazanç getirmemiştir. Soğuk Savaş döneminde NATO’nun güneydoğu kanadını oluşturan Türkiye, bu jeopolitik konumunun semeresini, 1962 Küba Füze Krizi sırasında Jüpiter füzelerinin çekilmesiyle doğrudan Sovyet nükleer tehdidine maruz kalarak almıştır. Ankara, Washington ile Moskova arasındaki pazarlığın nesnesi olmuş, kendi kaderi üzerinde söz sahibi olamamıştır. Günümüzün çok kutuplu ve çok aktörlü dünyasında ise “cephe” kavramı, yalnızca askeri sınırlarla tanımlanmaktan çoktan çıkmıştır. Enerji koridorları, siber uzay, finansal ağlar, dezenformasyon kampanyaları ve tedarik zincirleri üzerinden yürütülen hibrit savaşta, cephe ülkesi olmanın bedeli çok daha karmaşık ve yıkıcı hale gelmiştir.

Türkiye’nin, Ukrayna krizindeki askeri angajmanı ve Montrö Boğazlar Sözleşmesi’ni titizlikle uygulayarak Karadeniz’deki tırmanmayı sınırlaması, onu Rusya için zaten “tam tarafsız olmayan” bir aktör konumuna yerleştirdi. Ankara’nın Suriye ve Kafkasya’daki askeri varlığı, İran’la çetrefilli bir rekabet-denge ilişkisi yaratırken, Çin’in Kuşak ve Yol Projesi içindeki kritik konumu, Pekin ile ilişkileri ekonomik bağımlılık ve siyasi nüfuz arasında salındırmaktadır. Ankara, tüm bu kırılgan dengeleri tek bir blok lehine terk ettiği anda, “aktif tarafsızlığın” getirdiği manevra kabiliyetini tamamen yitirecek ve bu üç büyük güç tarafından da Batı kampının bir ileri karakolu olarak kodlanacaktır. Bu durum, yalnızca diplomatik kriz değil, aynı zamanda çok cepheli bir kuşatılmışlık hissi ve buna bağlı güvenlik açmazları üretecektir.

İçerideki Açmaz: Demokratik Gerileme ve Jeopolitik Kırılganlık Paradoksu

En dikkat çekici ve bir o kadar da tehlikeli çelişki ise içeride yaşanmaktadır. Mevcut iktidar, dışarıda Batı ittifakıyla güvenlik temelli bir yakınlaşmayı derinleştirirken, bu ittifakın sözde temelini oluşturan “demokrasi, hukukun üstünlüğü ve ortak değerler” söylemiyle içerideki uygulamaları arasındaki makas her geçen gün açılmaktadır. Gücün benzeri görülmemiş biçimde merkezileşmesi, yargı bağımsızlığına yönelik endişeler, medya özgürlüğünün daralması ve karar alma süreçlerinin şeffaflıktan yoksun birkaç isme sıkışması, dış politikada alınan her yanlış kararın maliyetini katbekat artırmaktadır.

Bu bir rejim sorunundan öte, doğrudan bir ulusal güvenlik sorunudur. Demokratik kurumların ve denetim mekanizmalarının zayıfladığı bir ülkede, dış politika büyük bir kumar haline gelir. “Tek adam” kararlarıyla girilen riskli angajmanların faturası, tek bir seçimle değişebilecek bir siyasi partiye değil, 85 milyonluk bir milletin geleceğine kesilmektedir. Dış politika, iç politikadaki otoriterleşmenin hem bir yansıması hem de onu sürdürmek için kullanılan bir araca dönüştüğünde, devlet aklı yerini kişisel hesaplara ve ideolojik saplantılara bırakır. Bu durum, müttefikler nezdinde de bir güvenilirlik krizi yaratır; zira bir gün “stratejik ortak” denilen bir ülkeye ertesi gün hasım muamelesi yapılması, öngörülebilir ve kurumsal bir dış politikanın olmadığının en açık kanıtıdır.

Saymaya Başlayalım: Kaybedileceklerin Ağır Bilançosu

Jeopolitik sıkışmanın Türkiye’ye faturasının ağır olabileceği uyarısı, meselenin en can alıcı boyutudur. Bu bedel, yalnızca füze sistemleri veya yaptırım tehditleriyle ölçülemez. Asıl maliyet, birbiriyle bağlantılı çok katmanlı bir yapı arz eder.

İlk olarak stratejik güven bunalımı derinleşir. Ne Doğu’da ne Batı’da tam olarak “güvenilir müttefik” olarak görülmeden, herkesle iş yapmaya çalışmak, kriz anında “herkesin kullandığı ama kimsenin yanında durmadığı” bir yalnızlığa yol açabilir. Bu stratejik yalnızlık, Türkiye’nin herhangi bir bölgesel krizde yalnız başına kalması ve manevra alanının dramatik biçimde daralması anlamına gelir.

İkinci olarak ekonomik kırılganlık had safhaya çıkar. Türkiye, doğal gazda %40’ın üzerinde bir oranla Rusya’ya bağımlıdır. Aynı zamanda Rusya, Mersin Akkuyu Nükleer Santrali’nin inşaatçısı ve işletmecisi konumundadır. Çin ile ABD arasında kızışan teknoloji ve ticaret savaşında saf tutmak, Türkiye’nin hem devasa Çin pazarına erişimini hem de Çinli teknoloji devlerinin Türkiye’deki altyapı yatırımlarını riske atar. Böyle bir algının oluşması, yalnızca diplomatik ilişkileri değil; enerji güvenliğini, ticareti, turizmi ve bölgesel iş birliklerini de zincirleme bir şekilde olumsuz etkileyebilir.

Üçüncü olarak bölgesel reaksiyonlar doğrudan güvenlik tehdidine dönüşür. Kendisini Avrasya’nın bir parçası olarak gören İran ve Rusya ile ilişkilerde onarılmaz bir güvensizlik oluşması, Suriye’den Kafkasya’ya, Karadeniz’den Doğu Akdeniz’e kadar güvenlik tehditlerini doğrudan Türkiye’nin sınırlarına taşıma potansiyeli taşır. İran tarafından “Batı’nın Truva Atı” olarak algılanmak, Suriye’de zaten gergin olan hattı doğrudan bir çatışma riskine sokabilir.

Dördüncü olarak finansal kırılganlık ve yatırımcı güveni sarsılır. “Öngörülemez” ve “riskli” olarak etiketlenen bir jeopolitik konum, doğrudan yabancı yatırımı caydırır, kredi iflas takası primlerini yükseltir ve Türk Lirası üzerinde kalıcı bir baskı oluşturur. Jeopolitik hesapların bedelini, işsiz kalan gençler, geçim sıkıntısı yaşayan aileler ve geleceği belirsizleşen milyonlar ödeyecektir; bu kararları alan siyasetçiler değil.

Ne Yapmalı? Rejim Meselesi Değil, Akıl ve Cumhuriyet Meselesi

Sorunu yalnızca “tek adam rejimi” söylemine hapsetmek, çözümü de otomatik olarak bir iktidar değişikliğine bağlamak anlamına gelir ki bu, gerekli ama yeterli olmayan bir koşuldur. Asıl yapılması gereken, devlet aklını ve Cumhuriyet’in kurucu ilkelerini yeniden inşa etmektir. Türkiye ne Washington’un “koçbaşı” ne Moskova’nın “enerji müşterisi” ne de Pekin’in “borç tuzağı” olmalıdır. “Yurtta Sulh, Cihanda Sulh” şiarıyla simgeleşen denge, bağımsızlık ve ulusal çıkar anlayışı, konjonktürel heveslere feda edilemeyecek kadar hayatidir.

Stratejik otonomi doktrini netleştirilmelidir. Türkiye, NATO müttefikliği ile Avrasya’daki ortaklıklarının birbirinin alternatifi değil, tamamlayıcısı olduğunu net bir doktrinle ilan etmeli ve bunun gereğini yapmalıdır. Bu, “bir tarafta saf tutma” baskısına karşı en güçlü cevaptır. Çok yönlü ve dengeli dış politikaya süratle geri dönülmeli; Rusya, Çin ve İran ile diyalog kanalları stratejik ortaklık zemininde yeniden inşa edilmelidir.

İç cephe tahkim edilmelidir. Dış politikada gerçek bir güç, içerideki demokratik standartlardan, hukukun üstünlüğünden ve ekonomik refahtan gelir. Bugün yaşanan güven bunalımının temelinde, yabancı yatırımcıyı ve müttefikleri ürküten öngörülemezlik ve kurumsal çürüme yatmaktadır. Dış politika kararları, TBMM’de gerçek bir müzakere ve denetime açılmalı, ülkenin kaderini etkileyecek angajmanlar bir kişinin iki dudağı arasına bırakılmamalıdır.

Bölgesel barışı önceleyen proaktif diplomasi benimsenmelidir. Türkiye, sadece güvenlik eksenli değil, ekonomik entegrasyonu hedefleyen bir bölgesel vizyonla hareket etmelidir. Rusya, İran ve Çin’le rekabet alanlarını yönetirken, işbirliği imkanlarını sonuna kadar zorlayarak “hedef tahtası” olmaktan çıkıp “vazgeçilmez ortak” olma yoluna girmelidir. NATO içindeki konumu, “karşılıklı güvenlik” prensibi çerçevesinde, ittifakın bir aparatı olmaktan çıkarıp, ittifaka katkı sağlayan eşit ve saygın bir ortaklık çizgisine çekilmelidir.

Sonuç: Başrol ya da Figüranlık Arasındaki Tercih

Türkiye’nin kaderi, büyük güçlerin çizdiği senaryolarda bir figüran olmak değil, kendi senaryosunun başrolü olmaktır. Bu da ancak akılcı, demokratik ve kapsayıcı bir yönetim anlayışıyla mümkündür. Jeopolitik rekabet gelip geçicidir, ancak yanlış tercihlerin millete ödettiği ağır bedeller nesiller boyunca hafızalardan silinmez. Aksi takdirde, “koçbaşı” olma metaforu, sert bir duvara toslamanın ve paramparça olmanın acı verici hikayesine dönüşebilir. Türkiye’nin ihtiyacı olan şey, herhangi bir küresel gücün jeopolitik hesaplarında araçsallaştırılmak değil, kendi ayakları üzerinde duran, öngörülebilir ve güçlü bir devlet olarak tarih sahnesindeki yerini sağlamlaştırmaktır.

Kaynakça

Aydın, M. (2023). “Türk Dış Politikasında Eksen Tartışmaları: Kutuplaşan Dünyada Stratejik Otonomi Arayışı.” Uluslararası İlişkiler Dergisi, 20(78), 5-28.

Balcer, A. (2021). “A Vicious Circle: Turkey’s Declining Democracy and Its Implications for Foreign Policy.” Journal of Democracy, 32(3), 115-127.

Çağaptay, S. (2020). Erdoğan’ın İmparatorluğu: Türkiye ve Ortadoğu Siyaseti. Washington Enstitüsü Yayınları.

Kardaş, Ş. (2022). “The Militarization of Turkish Foreign Policy: Implications for Regional Balances.” Mediterranean Politics, 27(4), 456-476.

Russian International Affairs Council (RIAC). (2022). “Turkey as a NATO Spearhead: Consequences for Russia-Turkey Relations.”

Uluslararası Kriz Grubu (International Crisis Group). (2023). “Turkey’s Pivotal Geopolitics: Navigating Between NATO, Russia and China.” Crisis Group Europe Report N°264.