NATO Zirvesi ve Stratejik Kaymanın İşaretleri
Son NATO zirvesi, yalnızca askeri ittifakın geleceğine dair teknik kararların alındığı bir toplantı olmanın ötesinde, Türkiye’nin jeopolitik konumlanışına dair önemli sinyaller barındırıyordu. Zirveden yansıyan görüntü ve kararlar, Türkiye’nin, ABD ve NATO’nun Avrasya’da Rusya, Çin ve İran’a karşı şekillendirdiği yeni stratejik mimaride daha ön saflarda bir rol üstlenmeye doğru evrildiği yönündeki eleştirel değerlendirmeleri güçlendirdi. Bu yazı, tam da bu kritik kavşakta, söz konusu stratejik tercihin Türkiye için taşıdığı varoluşsal riskleri, tarihsel dersler ışığında ve güncel veriler eşliğinde masaya yatırmayı amaçlamaktadır. Eğer bu değerlendirme doğruysa -ki Ankara’nın son dönemdeki adımları bu yönde emareler taşımaktadır- Türkiye Cumhuriyeti, tarihinin en riskli dış politika dönemeçlerinden birine girmiş demektir.
‘Cephe Ülkesi’ Olmanın Tarihsel Laneti ve Günümüze Yansımaları
Büyük güçlerin rekabetinde “cephe ülkesi” olmak, tarihin acı bir cilvesi olarak hiçbir aktöre kazanç getirmemiştir. Soğuk Savaş döneminde NATO’nun güneydoğu kanadını oluşturan Türkiye, bu jeopolitik konumunun semeresini, 1962 Küba Füze Krizi sırasında Jüpiter füzelerinin çekilmesiyle doğrudan Sovyet nükleer tehdidine maruz kalarak almıştır. Ancak günümüzün çok kutuplu ve çok aktörlü dünyasında “cephe” kavramı, yalnızca askeri sınırlarla tanımlanmaktan çoktan çıkmıştır. Enerji koridorları, siber uzay, finansal ağlar ve tedarik zincirleri üzerinden yürütülen hibrit savaşta, cephe ülkesi olmanın bedeli çok daha karmaşık ve yıkıcı hale gelmiştir.
Türkiye’nin, Ukrayna krizindeki askeri angajmanı (Bayraktar SİHA’lar, mühimmat tedariki) ve Montrö Boğazlar Sözleşmesi’ni titizlikle uygulayarak Karadeniz’deki tırmanmayı sınırlaması, onu zaten Rusya için “tam tarafsız olmayan” bir aktör konumuna yerleştirdi. Ankara’nın Suriye ve Kafkasya’daki varlığı, İran’la çetrefilli bir rekabet-denge ilişkisi yaratırken, Çin’in Kuşak ve Yol Projesi içindeki kritik konumu, Pekin ile ilişkileri ekonomik bağımlılık ve siyasi nüfuz arasında salındırmaktadır. Ankara, tüm bu kırılgan dengeleri tek bir blok lehine terk ettiği anda, “aktif tarafsızlığın” getirdiği manevra kabiliyetini tamamen yitirecek ve bu üç büyük güç tarafından da Batı kampının bir ileri karakolu olarak kodlanacaktır. Bu durum, yalnızca diplomatik kriz değil, aynı zamanda çok cepheli bir kuşatılmışlık hissi ve buna bağlı güvenlik açmazları üretecektir.
İçerideki Açmaz: Demokratik Gerileme ve Jeopolitik Kırılganlık Paradoksu
En dikkat çekici ve bir o kadar da tehlikeli çelişki ise içeride yaşanmaktadır. Mevcut iktidar, dışarıda Batı ittifakıyla güvenlik temelli bir yakınlaşmayı derinleştirirken, bu ittifakın sözde temelini oluşturan “demokrasi, hukukun üstünlüğü ve ortak değerler” söylemiyle içerideki uygulamaları arasındaki makas her geçen gün açılmaktadır. Gücün benzeri görülmemiş biçimde merkezileşmesi (Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi), yargı bağımsızlığına yönelik endişeler, medya özgürlüğünün daralması ve karar alma süreçlerinin şeffaflıktan yoksun birkaç isme sıkışması, dış politikada alınan her yanlış kararın maliyetini katbekat artırmaktadır.
Bu bir rejim sorunundan öte, doğrudan bir ulusal güvenlik sorunudur. Demokratik kurumların ve denetim mekanizmalarının zayıfladığı bir ülkede, dış politika büyük bir kumar haline gelir. “Tek adam” kararlarıyla girilen riskli angajmanların faturası, tek bir seçimle değişebilecek bir siyasi partiye değil, 85 milyonluk bir milletin geleceğine kesilmektedir. Örneğin, Rusya’dan S-400 hava savunma sistemlerinin alımıyla başlayan ve ABD ile CAATSA yaptırımlarına, F-35 programından çıkarılmaya uzanan süreç, şeffaf bir maliyet-fayda analizi ve parlamento denetimiyle yürütülmüş bir süreç değil, dar bir kadronun aldığı ve bedelini Türk savunma sanayiinin, ekonomisinin ve ittifak içi güvenilirliğinin ağır ödediği bir kararlar silsilesi olarak tarihe geçti. Bugün benzer bir risk, Avrasya’daki konumlanışla ilgili olarak tekerrür etmektedir. Dış politika, iç politikadaki otoriterleşmenin hem bir yansıması hem de onu sürdürmek için kullanılan bir araca dönüştüğünde, devlet aklı yerini kişisel hesaplara ve ideolojik saplantılara bırakır.
Saymaya Başlayalım: Kaybedileceklerin Ağır Bilançosu
Bugün atılan her yanlış adımın faturası, yarın milletin omuzlarına bir yıkım olarak yansıyacaktır. Bu bütüncül maliyeti şu başlıklar altında hesaplayabiliriz:
· Enerji Güvenliği ve Ekonomik Yaptırım Riskleri: Türkiye, doğal gazda %40’ın üzerinde bir oranla Rusya’ya bağımlıdır. Aynı zamanda Rusya, Mersin Akkuyu Nükleer Santrali’nin inşaatçısı ve işletmecisi konumundadır. Türkiye’nin açıkça Batı’nın Rusya’yı çevreleme stratejisinin bir aparatı olarak görülmesi, enerji kartının Ankara’ya karşı en sert biçimde kullanılmasına yol açabilir. Turizm gelirlerinin önemli bir kısmını oluşturan Rus turist akışının siyasi nedenlerle kesintiye uğratılması, zaten kırılgan olan ekonomiye ağır bir darbe vurur.
· Tedarik Zinciri ve Ticaret Savaşları: Çin ile ABD arasında kızışan teknoloji ve ticaret savaşında saf tutmak, Türkiye’nin hem devasa Çin pazarına erişimini hem de Çinli teknoloji devlerinin (Huawei gibi) Türkiye’deki altyapı yatırımlarını riske atar. Çin, “Kuşak ve Yol” projesine entegre olmuş Türkiye’ye karşı ekonomik misilleme araçlarını devreye sokmaktan çekinmeyecektir.
· Bölgesel Güvenlik Açmazları: İran tarafından “Batı’nın Truva Atı” olarak algılanmak, Suriye’de zaten gergin olan hattı doğrudan bir çatışma riskine sokabilir. Rusya ile Karadeniz, Kafkasya ve Suriye’de kurulan hassas mutabakatlar çökebilir. Bu, Türkiye’nin sınır güvenliğine ve terörle mücadele kapasitesine doğrudan tehdit oluşturur.
· Finansal Kırılganlık ve Yatırımcı Güveni: “Öngörülemez” ve “riskli” olarak etiketlenen bir jeopolitik konum, doğrudan yabancı yatırımı caydırır, CDS primlerini yükseltir ve Türk Lirası üzerinde kalıcı bir baskı oluşturur. Jeopolitik hesapların bedelini, işsiz kalan gençler, geçim sıkıntısı yaşayan aileler ve geleceği belirsizleşen milyonlar ödeyecektir; siyasetçiler değil.
Sonuç ve Çıkış Yolu: Yeniden ‘Ulusal Çıkar’ı İnşa Etmek
Türkiye’nin ihtiyacı olan şey, herhangi bir küresel gücün jeopolitik hesaplarında araçsallaştırılmak değildir. Türkiye ne Washington’un “koçbaşı” ne Moskova’nın “enerji müşterisi” ne de Pekin’in “borç tuzağı” olmalıdır. Cumhuriyet’in temel dış politika ilkeleri olan “Yurtta Sulh, Cihanda Sulh” şiarıyla simgeleşen denge, bağımsızlık ve ulusal çıkar anlayışı, konjonktürel heveslere feda edilemeyecek kadar hayatidir.
Çıkış yolu, öncelikle içeride başlamalıdır. Dış politikanın sağlam temeller üzerinde yürütülmesi için güçlü kurumlar, hukukun üstünlüğü, şeffaf karar alma süreçleri ve etkin demokratik denetim mekanizmaları vazgeçilmezdir. Bugün “beka mücadelesi” adı altında içeride hukuku askıya alan ve dışarıda maceracı bir çizgiyi benimseyen anlayış, milleti bekaya değil, yok oluşa sürükler.
Türkiye’nin rotasını düzeltmesi için:
- Çok yönlü ve dengeli dış politikaya süratle geri dönmeli, Rusya, Çin ve İran ile diyalog kanallarını stratejik ortaklık zemininde yeniden inşa etmelidir.
- NATO içindeki konumu, “karşılıklı güvenlik” prensibi çerçevesinde, ittifakın bir aparatı olmaktan çıkarıp, ittifaka katkı sağlayan eşit ve saygın bir ortaklık çizgisine çekilmelidir.
- Dış politika kararları, TBMM’de gerçek bir müzakere ve denetime açılmalı, ülkenin kaderini etkileyecek angajmanlar bir kişinin iki dudağı arasına bırakılmamalıdır.
Türkiye’nin geleceği, büyük güçlerin satranç tahtasında bir piyon olmakta değil; kendi rotasını kendi belirleyen, demokratik, müreffeh ve gerçek anlamda bağımsız bir devlet olmasındadır. Jeopolitik rekabet gelip geçicidir, ancak yanlış tercihlerin millete ödettiği ağır bedeller nesiller boyunca hafızalardan silinmez.
Kaynakça
· Aydın, M. (2023). “Türk Dış Politikasında Eksen Tartışmaları: Kutuplaşan Dünyada Stratejik Otonomi Arayışı.” Uluslararası İlişkiler Dergisi, 20(78), 5-28.
· (Bu makale, Türkiye’nin son dönem dış politikasındaki yönelimleri ve “eksen kayması” tartışmalarını çok yönlü bir çerçevede ele alır.)
· Kardaş, Ş. (2022). “The Militarization of Turkish Foreign Policy: Implications for Regional Balances.” Mediterranean Politics, 27(4), 456-476.
· (Bu çalışma, özellikle savunma sanayii ve askeri angajmanlar üzerinden Türk dış politikasının araçsallaşmasını ve bölgesel etkilerini analiz eder.)
· Çağaptay, S. (2020). Erdoğan’ın İmparatorluğu: Türkiye ve Ortadoğu Siyaseti. Washington Enstitüsü Yayınları.
· (Bu kitap, AK Parti döneminde Türkiye’nin değişen stratejik kültürünü, Batı ile ilişkilerini ve kişiselleşen karar alma mekanizmalarını tarihsel bir perspektifle inceler.)
· Balcer, A. (2021). “A Vicious Circle: Turkey’s Declining Democracy and Its Implications for Foreign Policy.” Journal of Democracy, 32(3), 115-127.
· (Bu makale, iç politikadaki demokratik gerileme ile dış politikadaki öngörülemezlik ve risklilik arasındaki doğrudan bağlantıyı ampirik verilerle ortaya koyar.)
· Uluslararası Kriz Grubu (International Crisis Group). (2023). “Turkey’s Pivotal Geopolitics: Navigating Between NATO, Russia and China.” Crisis Group Europe Report N°264.
· (Bu rapor, Türkiye’nin çok yönlü jeopolitik denklem içindeki pozisyonunu ve karşı karşıya olduğu yaptırım, güvenlik ve ekonomi risklerini kapsamlı bir saha analiziyle sunar.)
· Russian International Affairs Council (RIAC). (2022). “Turkey as a NATO Spearhead: Consequences for Russia-Turkey Relations.”
· (Bu analiz, meselenin doğrudan Rusya perspektifinden değerlendirilmesini içerir ve Türkiye’nin Batı eksenli bir cephe ülkesi olarak algılanmasının doğuracağı sonuçları tartışır.)
Bir yanıt yazın