Üzüm çekirdeği DNA analizi

Fransa’nın bağcılık tarihi yeniden yazılıyor.

Arkeolojik kazı alanlarından elde edilen üzüm çekirdeği DNA analizi, Fransa’da binlerce yıllık şarapçılık tarihine bir bakış sunuyor. Şunu gösteriyor: Pinot Noir 500 yıl önce de vardı.

Onlar son derece küçüktür ve günümüzdeki her kompost tesisinde haftalar veya aylar içinde kaybolurlar – ve yine de arkeobotanikçiler birkaç yüz, hatta birkaç bin yıl öncesine ait üzüm çekirdekleri bulmuştur. Havadan yalıtılmış nemli toprakta dururlarsa, DNA’ları bile korunur.

Eski şarap genleri – bugüne kadar değerini kaybetmedi.

Toulouse’daki Paul-Sabatier Üniversitesi’nden moleküler arkeolog Ludovic Orlando, üzüm çekirdeklerinden elde edilen genetik materyali daha önce hiç olmadığı kadar detaylı bir şekilde analiz etti ve böylece Fransa’da bağcılık tarihini yeniden yazabildi. “Önceki çalışmalarda tarihi üzüm çekirdeklerinden sadece yaklaşık 10.000 DNA birimi analiz edilmişti, oysa genom 500 milyon birim içeriyor. Amacımız bunların tamamını analiz etmekti. Ve önceki çalışmalar 2.500 yıl önce ile 1.000 yıl önce arasındaki döneme odaklanmıştı. Biz ise 4.300 yıl öncesinden 15. yüzyıla ve daha modern döneme kadar olan süreci inceledik.”

Ortaçağdan kalma bir üzüm çekirdeğinin DNA’sını günümüzün üzüm çeşitlerinin veritabanıyla karşılaştırırken şaşırtıcı bir keşif yaptı. “15. yüzyıldan kalma kuzey Fransa üzüm çekirdeğinin DNA’sı, günümüzdeki bir  (Pinot noir) asmasıyla genetik olarak özdeştir; her bir DNA parçasını analiz ettik.” 15. yüzyılda yetişen bir bitkinin genetik materyali, çelikler – yani klonlar – aracılığıyla günümüze kadar korunmuş. Bunun yanında, günümüzde Spätburgunder’in (Pinot noir) başka varyantları da vardır; bu çeşit, Fransa’daki en ekonomik olarak önemli üzüm çeşitlerinden biridir.

Fransız şarabının uluslararası ataları.

Şimdi yayımlanan şarap DNA çalışması için 49 kazı alanından tohumlar incelendi. En eskileri sadece yabani üzümlerden geldi. Milattan önce 600 yılı civarında Yunanlılar ilk yetiştirilmiş üzüm bağlarını Güney Fransa’ya getirdiler ve burada Marsilya şehrini kurdular.

Aşağıdaki 100 yıl içinde, yabani üzüm ile çaprazlama yoluyla ilk Fransız üzüm çeşitleri ortaya çıktı. Montpellier Üniversitesi’nden arkeobotanikçi Laurent Boudy, “Bunların kasıtlı çaprazlamalar mı yoksa tesadüf mü olduğunu bilmiyoruz” diyor. “Muhtemelen üzüm çeşitlerini değiştirmek için, örneğin bir kullanım amacı için veya onları ekolojik koşullara uyarlamak için kullanılmış olabilirler.” Yeni çeşitler, kuzey Fransa’ya kadar uzun mesafelere çelik olarak ticareti yapıldı.

DNA analizleri, yüzyıllar boyunca şarap üzümü genetik materyalinin Levant, Anadolu, Kafkasya ve İspanya’dan Fransız üzüm çeşitlerine aktarıldığını gösteriyor.

Gelecek Perspektifi ile DNA Arkeolojisi

DNA’yı analiz edebilmeden önce, bu kadar detaylı analizler imkansızdı. Mikroskop altında sadece çekirdeklerin boyutu ve şeklini ayırt edebilirsiniz. “Yabani üzümü yetiştirilmiş üzüm türlerinden ayırt edebiliyoruz. Ve tarihi metinler ve kazılardan üzüm yetiştiriciliği, üretimi ve ticareti hakkında çok şey biliyorduk, ama bitkiler hakkında neredeyse hiçbir şey bilmiyorduk,” diyor Laurent Baudy. Ve mikroskopla, yabani üzümlerden verimli, evcilleştirilmiş türlerin nasıl yetiştirildiğini de öğrenemezsiniz. Ancak DNA analizleri sayesinde bu artık mümkün.

Analizler sadece geçmişe bir bakış sağlamaz, diyor Ludovic Orlando. “Belki de eski varyantlar arasında, günümüz çeşitleri için faydalı olabilecek olanları bulabiliriz. Ya da örneğin küresel ısınma ve pestisitlerin yoğun kullanımı nedeniyle tür kaybını göz önünde bulundurarak gelecekteki çeşitler için.”