İran Türk aydınlarının esef ettikleri bir husus da Tahran, Hemedan, Kum, İsfahan, Şira, Meşhet gibi Farslarla birlikte yaşanan büyük şehirlerde Türklerin, iş yerlerinde, hatta evlerinde Türkçe konuşmayı ihmal etmeleri, Türkçe yayın okumamalarıdır.
1384/2005 yılında Danişgâh-e Âzâd-e İslam-e, Vahid-e Rudhen, Danişgede-ye Ulûm-e İçtimî’de Tahran örneklem alınarak yapılan bir akademik ankette çok ilgi çekici sonuçlara ulaşılmıştır. “Eşinizle hangi dilde konuşuyorsunuz?” sorusuna Türklerin %53’ü Türkçe konuşuyorum, %41’i Farsça konuşuyorum diye cevap vermişlerdir.
Aynı soruya Ermenilerin %100’ü Ermenice konuşuyorum, diye cevap vermişlerdir. Eşleriyle Farsça konuşan Ermeniye rastlanmamıştır.
“Günlük konuşmanızda çocuklarınızla hangi dilde konuşursunuz?” sorusuna Türklerin %19’u yalnız Türkçe konuşuyorum; %65’i yalnız Farsça konuşuyorum diye cevap vermiştir. Aynı soruya Ermenilerin %100’ü Ermenice konuşuyorum diye cevap vermişlerdir.
“Çocuklarınız sizinle hangi dilde konuşuyorlar?” sorusuna ise Türklerin %13.5’i yalnız Türkçe, %59.5’i yalnız Farsça; Ermenilerin %100’ü Ermenice diye cevap vermişlerdir (Daverniya1385/2006: 87).
2.1.3.2. Devrim Sonrası İran’da Türk Dili Alanında Yayımlanan Eserler
Bir dilin gelişmesi, olgunlaşması ve iyi bir standardizasyona kavuşması için sözlük çalışmasının çok önemli olduğunu bilen İran Türk bilim adamları bu sahada ciddî çalışmalar yapmışlardır. Bu yolda çalışma yapanlardan biri Behzad Behzadî (öl. 2008)’dir. Behzadî her ne kadar İran Türklerinin Türkçesine, Rus ve Farsların
ifadelendirmesi ile “Azerbaycanca” deyip, “Türkçe” veya “Türk dili” demekten sakınmışsa da yaptığı sözlük çalışmaları oldukça işe yaramıştır (Behzadî 2000).
İran aydınlarından İran Türkçesi için çok önemli çalışmalar yapan bir dilbilimci de Ali Hüseyinzâde Taşkın (d. 1958)’dır. Taşkın, “Türkçe-Farsça Sözlük”, “Farsça Türkçe Sözlük” “Farsca Türkce Danışık Dili”, “Türkce-Farsca, Farsca-Türkce Genel Sözlük”, “İngilizce-Türkçe-Farsça Sözlük” çalışmaları ile birlikte “Türkce Dilbilgisi”, “Dil ve Dilçilik”, “Dilin İç Üzü” gibi önemli çalışmalar yapmıştır.
İran Türkçesi sahasında çok ciddî ve gerekli çalışmalar yapan bir isim de İbrahim Refref (d. 1949)’tir. Ders kitabı olarak yazdığı “Ana Dil” (1995) ve “Türk Dili Ders Ocağı” (1999) adlı eserleri İran Türklerinin, bilhassa gençlerin, Türkçe öğrenmelerine büyük katkı yapmaktadır.
İran Türkçesi içerisinde belirli bir pay da Kaşkay Türkçesine aittir. Çok zengin sözlü ve halk edebiyatı ürünlerine sahip Kaşkay Türkçesi sahasında en önemli çalışmayı Esedullah Merdanî Rehimî (d. 1952) yapmıştır. Öğretmen asıllı iyi bir dilci olan Merdanî, Prof. Dr. Muhammet Taki Zehtabî, Prof. Dr. Cevat Heyet ve Dr. Hüseyin Düzgün’ün tavsiyesi ile 1988 yılından itibaren Kaşkay Türkçesi üzerine çalışmaya başlar. Merdanî, Kaşkay yaylak ve kışlaklarını gezip bütün Kaşkay obalarını ziyaret ederek ve yerleşik hayata geçmiş Kaşkaylarla görüşerek Kaşkay Türkçesi ve Kaşkay kültür unsurları hakkında bilgi ve belgeler toplar. Ayrıca Bütün İran Türk yerleşim yerlerini, bütün İran Türk halklarını ve topluluklarını gezerek onların Türkçeleri ile ilgili dokümanlar derler. Bütün bu bilgileri esas alarak Kaşkay Türkçesi ile ilgili beş kitap yayımlar.
İran Türkmenlerinin dili Türkmence de İran Türkçesi içerisinde bir çeşnidir.
İran Türkmencesi üzerine de iyi bir dilci olan Maşad Gulu Gızıl (d. 1951) çalışmaktadır. Türkmen dilinin etimolojik sözlüğünü hazırlamaktadır.
2.1.3.2. 1. Devrim Sonrası Türk Dili Alanında Yayımlanan Bazı Kitaplar
CEMRASİ, Ali Asğer Ferahanî/Bilim (1385/2006), ¾elecha Yâdégâr-e Turkaye
Bastan (Kadim Türklerin Yâdigârı Halaçlar), Peyam-e Puya Neşniyyatı, Téhran.
DAŞKIN, Ali (1989), Dil ve Dilçilik, Ehter Yay., Tebriz.
DAŞKIN, Ali (1990), Dilin İç Üzü, Ehter Yay., Tebriz.
DAŞKIN, Ali (1995), Farsca Türkce Danışık Dili, Danyal Yay., Tebriz.
DAŞKIN, Ali (1999), Türkce-Farsca, Farsca-Türkce Genel Sözlük, Yazar Yay.,
Tebriz.
DAŞKIN, Ali (2000), Türkce Dilbilgisi, Ehter Yay., Tebriz.
DURDİ, Gazi Murad (1993), ¾odâmûz-é Torkmenî, Meshed.
FERZANE, M. Ali (1978), Mebâni-yé Destur-é Azerbaycani, Ferzane
Yayınları, Téhran.
GAZİ, Gonbed (1985), Sözlik, Kabus Yay., Gonbed-i Kavus.
HADİ, İsmail (2000), Ferheng-é Torki-yé Novin, Teemmolâti Der Ersé-yé
Rîsésénâsi, Ahrar Yay., Tebriz.
HEYET Cevad (2000), Mukayeset’ül Lügateyn (İki Dilin Mukayesesi), Varlık
Dergisinin Özel Sayısı, Tehran.
HEYET Cevat (2001). Târix-é Zeban ve Lehcéhâ-yé Torki, Peykan Yay.,
Tahran.
HEYET, Cevad (1365/1987), Yazı Gaydaları -İmlâ Kılavuzu-, Varlık (özel
sayı), S. 91-92, Tahran.
HEYET, Cevad (1375/1996), Edebiyatşinaslık, Varlık (özel sayı), S. 99-4,
Tahran.
HUDİYEV, Nizamî (1377/1998), Azerbaycan Edebî Dili Tari{i, Aktaran:
Hüseyin Şergî Soytürk, Rastan Neşriyatı, Tahran.
İMANİ, Behruz (1387/2008), Ana Dili, İntişarâtı Nedayı Şems, Tebriz.
Prof. Dr. Ali. Kafkasyalı ”İRAN TÜRKLERİ” Kitabından alınmıştır.
Bir yanıt yazın