21. yüzyılın ilk çeyreğinin sonuna yaklaşılırken, Soğuk Savaş sonrası döneme egemen olan tek kutuplu dünya düzeninin derin bir meşruiyet ve işlevsellik krizi içinde olduğu yaygın bir kabul haline gelmiştir. Atlantik merkezli bu düzen, askeri müdahaleler, ekonomik yaptırımlar, borçlandırma mekanizmaları ve rejim değişikliği operasyonları yoluyla küresel güneyi baskı altında tutmaktadır. Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin karar alma süreçlerindeki tıkanma, Uluslararası Para Fonu ve Dünya Bankası’nın dayattığı yapısal uyum programlarının yol açtığı toplumsal yıkımlar ve NATO’nun caydırıcılık söyleminin aksine çatışmaları tırmandırması, mevcut uluslararası örgütlerin reforma uğramadan işlev göremeyeceğini göstermektedir. Bu sistemik kriz ortamında, çeşitli akademik, siyasi ve stratejik çevrelerde mevcut düzenin alternatifi olabilecek yeni bölgesel ve kıtalararası iş birlikleri yoğun biçimde tartışılmaktadır.
Bu tartışmaların merkezinde yer alan önerilerden biri, Türkiye, Rusya, İran ve Çin’den oluşan varsayımsal bir ittifak eksenidir. Henüz kurumsal bir varlığa, bağlayıcı bir anlaşma metnine veya ortak bir askeri komuta yapısına sahip olmayan bu yapılanma, güçlü bir jeopolitik vizyon ve sistem karşıtı bir söylem olarak literatürdeki yerini almaya başlamıştır.
Bir Jeopolitik Öneri Olarak TRİÇ Ekseni: Varsayımsal Zemin ve Tanım
Herhangi bir siyasi projenin veya ittifak önerisinin ciddiyetle değerlendirilebilmesi için öncelikle onu mümkün kılan tarihsel ve yapısal zeminin ortaya konması gerekir. TRİÇ ekseni fikri, dört aktörün de tarihin belirli dönemlerinde Batı emperyalizminin çeşitli biçimlerine maruz kalmış olmasından beslenmektedir. Bu ortak mağduriyet bilinci, ittifak önerisini duygusal bir birliktelikten öte, yapısal bir zorunluluk olarak kurgulayan temel unsurdur. Osmanlı İmparatorluğu’nun parçalanmasının ardından Ortadoğu’nun yapay sınırlarla bölünmesi, Çin’in 19. ve 20. yüzyılda yaşadığı Yüzyıllık Aşağılanma dönemi, Rusya’nın 1990’lardaki çöküş sonrası yaşadığı topyekûn güvenlik, ekonomik ve demografik bunalım ile İran’ın 1953’teki Musaddık darbesinden bu yana süregelen uluslararası yalıtılmışlığı, dört ülkenin ortak bir sistem eleştirisi geliştirmesine zemin hazırlamıştır.
Bu dört aktör, mevcut uluslararası sistemin üç temel zaafını paylaşmaktadır. Birincisi, güvenlik mimarisinde söz sahibi olamamadır. NATO’nun karar alma süreçlerinde Türkiye’nin ikincil konumu, Rusya’nın ittifakın doğrudan tehdit nesnesi haline getirilmesi, İran’ın bölgesel güvenlik düzenlemelerinin dışında tutulması ve Çin’in Pasifik’teki askeri üslerle çevrelenmesi, dört ülkenin ortak güvensizlik deneyimini oluşturmaktadır. İkincisi, uluslararası finans kurumlarının borçlandırıcı politikalarına maruz kalmadır. IMF ve Dünya Bankası’nın yapısal uyum programları, dört ülkenin de farklı dönemlerde ekonomik egemenliklerini zayıflatmış; Çin bu programları dışarıda tutarak kalkınmayı başarmış tek büyük ülke olarak bir model sunmaktadır. Üçüncüsü ise enerji ve ticaret yollarının Batı kontrollü deniz gücü tarafından tehdit edilmesidir. Hürmüz Boğazı, Babülmendep, Süveyş Kanalı, Cebelitarık ve Malakka Boğazı gibi kritik deniz geçiş noktalarının ABD ve müttefik donanmalarının kontrolünde olması, dört ülkenin de tedarik zinciri güvenliğini doğrudan tehdit etmektedir.
Önerilen ittifakın yapısal mantığı, bu üç zaafı ortak bir eksen etrafında dönüştürme fikrine dayanır. Batı’nın “güvenlik ikilemi” olarak adlandırdığı kısır döngünün yerine, TRİÇ önerisi “kalkınma ikilemi”ni koymayı hedeflemektedir. Bu kavramsal yenilik, askeri harcamaların birbiriyle yarıştığı ve sürekli çatışma ürettiği mevcut sistemin yerine, hangi ülkenin daha hızlı yoksulluğu bitireceği, hangi ülkenin daha yeşil enerji üreteceği, hangi ülkenin daha fazla bilim insanı yetiştireceği temelinde bir rekabet önermektedir. Ancak bu kavramsal çerçeve, henüz somut siyasi iradeye dönüşmemiş bir vizyon olarak kalmaktadır.
Dört Aktörün Asimetrik Katkıları ve Tamamlayıcılık Potansiyeli
Bir ittifakın başarısı veya başarısızlığı, üyelerinin birbirinin zayıf yönlerini kapatabilmesine ve güçlü yönlerini sinerjiye dönüştürebilmesine bağlıdır. TRİÇ önerisinde her aktörün farklı ve birbirini tamamlayıcı güç alanları bulunmaktadır. Bu tamamlayıcılık, önerinin en güçlü teorik dayanağını oluşturmaktadır. Ancak tamamlayıcılık potansiyelinin gerçekleşmesi, aktörler arasındaki tarihsel rekabetlerin ve güvensizliklerin aşılmasına bağlıdır ki bugün için bu aşılma henüz gerçekleşmemiştir.
Türkiye, jeopolitik konumu ve insani diplomasi kapasitesiyle kara ve deniz gücü arasında bir köprü işlevi görmeyi hedeflemektedir. Avrupa, Asya ve Ortadoğu’nun kesişim noktasında yer alan bu ülke, Karadeniz’e kıyısı olması, Boğazlar üzerindeki kontrolü ve Doğu Akdeniz’deki varlığıyla ittifakın batıya açılan kapısı konumundadır. Türkiye’nin eksene sağlayabileceği en önemli katkılardan biri, NATO içinde edindiği teknik askeri bilgi birikimi ve insansız hava aracı teknolojisindeki ilerlemesidir. Ayrıca, Ukrayna-Rusya savaşında başarıyla yürütülen tahıl koridoru girişimi, Körfez ülkeleri ile İran arasında yürütülen arabuluculuk faaliyetleri ve Afrika Boynuzu’ndaki diplomatik girişimler, Türkiye’nin kriz yönetimi kapasitesini somut biçimde kanıtlamıştır. Bununla birlikte Türkiye’nin enerjide dışa bağımlılığı, kronik cari açık sorunu ve yüksek enflasyonla mücadelesi, ittifak içinde sürdürülebilir bir katkı sağlayabilmesinin önündeki en büyük engellerdir.
Rusya Federasyonu, nükleer caydırıcılığı, geniş doğal gaz ve petrol rezervleri ile hipersonik füze teknolojisi sayesinde TRİÇ önerisinin askeri ve enerji omurgasını oluşturma potansiyeline sahiptir. Batı’nın 2014 sonrası ve özellikle 2022’de uygulamaya koyduğu kapsamlı yaptırım rejimlerine rağmen Rus ekonomisinin tamamen çökmemiş olması, enerji kaynaklarının stratejik önemini ve ülkenin yaptırımlara karşı geliştirdiği direnç mekanizmalarını göstermektedir. Rusya’nın Suriye, Libya ve Sahel bölgesindeki askeri varlığı, ittifak önerisinin Afrika ve Ortadoğu’ya uzanması için lojistik bir sıçrama tahtası işlevi görebilir. Ancak Rusya’nın demografik daralma sorunu, yüksek teknoloji alanında Çin’e olan artan bağımlılığı ve Batı finans sisteminden dışlanmanın yol açtığı uzun vadeli teknoloji transferi kısıtları, ülkenin ittifak içindeki rolünü sınırlandırmaktadır.
İran, Basra Körfezi ile Hazar Denizi arasındaki enerji koridorunu kontrol etmesi ve yaptırımlar altında geliştirdiği direniş ekonomisi modeliyle öne çıkmaktadır. Nükleer teknoloji, uzay çalışmaları, biyoteknoloji ve nanoteknoloji alanlarında yaptırımlara rağmen kaydedilen ilerleme, dış baskıların yenilikçiliği tamamen engelleyemediğini göstermektedir. İran’ın Irak, Suriye, Lübnan ve Yemen’deki vekalet yapıları, önerilen ittifakın Ortadoğu’daki etki alanını derinleştirme potansiyeli taşımaktadır. Ayrıca, Çin ile imzalanan 25 yıllık kapsamlı stratejik anlaşma, İran’ın TRİÇ eksenine eklemlenmesi için somut bir hukuki zemin sunmaktadır. Buna karşılık İran’ın uzun süredir devam eden uluslararası yalıtılmışlığı, bankacılık ve finans sistemindeki yapısal sorunlar ve toplumsal baskılara bağlı iç gerilimler, ülkenin ittifaka tam entegrasyonunu zorlaştırmaktadır.
Çin Halk Cumhuriyeti, satın alma gücü paritesine göre dünyanın en büyük ekonomisi olması ve Kuşak ve Yol Girişimi çerçevesinde sunduğu finansman ve altyapı teknolojileriyle TRİÇ önerisinin ekonomik lokomotifi olarak tasarlanmıştır. Beşinci nesil mobil iletişim, yapay zeka, yüksek hızlı demiryolu, güneş ve rüzgâr enerjisi teknolojilerinde Çin, Batılı rakiplerinin çoğunun önüne geçmiştir. Asya Altyapı Yatırım Bankası ve Yeni Kalkınma Bankası gibi Batı dışı finans kurumlarının kurucusu olan Çin, borçlandırıcı olmayan ve kazan-kazan ilkesine dayalı bir finansman modeli sunma iddiasındadır. Rusya ile olan kapsamlı stratejik ortaklık ve İran ile imzalanan uzun vadeli anlaşma, Çin’i TRİÇ önerisinin fiili merkezine yerleştirmektedir. Ancak Çin’in hızla yaşlanan nüfusu, gayrimenkul sektöründeki borç krizi, küresel talebin daralmasına bağlı ihracat baskıları ve Tayvan, Güney Çin Denizi gibi bölgesel gerilimler, ülkenin dışarıya ayırabileceği kaynakları sınırlamaktadır.
Bu dört aktörün hiçbiri tek başına Batı ittifaklarına meydan okuyacak kapasiteye sahip değildir. Ancak enerji (Rusya, İran), üretim ve finans (Çin), jeopolitik erişim ve diplomasi (Türkiye) ile askeri caydırıcılık (Rusya, Çin) alanlarındaki tamamlayıcılık, teorik düzeyde güçlü bir sinerji vaat etmektedir. Bu sinerjinin tek kutuplu sistem karşısında bir denge unsuru oluşturabileceği fikri, önerinin temel tezidir.
Önerinin Güçlü Yönleri ve Sunduğu Vizyon
TRİÇ ekseni önerisinin gerçekleşme ihtimalini değerlendirmeden önce, onu cazip kılan güçlü yönlerin ve sunduğu vizyonun derinlemesine anlaşılması gerekir. Önerinin en güçlü yanı, küresel güneyin geniş kesimlerinde yükselen Batı karşıtlığı dalgasına yaslanmasıdır. Afrika, Asya ve Latin Amerika’daki birçok ülke, mevcut düzenin adaletsizliklerinden şikâyetçidir ve alternatif bir kutbun oluşmasına sıcak bakmaktadır. Bu coğrafyalar için TRİÇ önerisinin cazibesi, borçlandırmayan, askeri üs dayatmayan ve iç işlerine karışmayan bir iş birliği modeli vaat etmesidir.
Önerinin ikinci güçlü yönü, mevcut savaş ekonomisini hedef almasıdır. Günümüz dünyası, silah lobilerinin, savaş müteahhitlerinin ve sahte tehditlerin elinde esir durumdadır. TRİÇ önerisi, bu kanlı döngüyü kırmayı ve savaşsız bir ekonomi modeli inşa etmeyi hedeflemektedir. Bu modelde hiçbir Afrika madeni, hiçbir Asya emeği ve hiçbir Ortadoğu petrodoları artık Batılı bankalar için akmayacak; üretilen değer, üretenin kendi cebinde kalacaktır. Ayrıca, önerinin temel ilkelerinden biri “hiçbir sorun masum kanı dökülmeden çözülemez” anlayışıdır. Sınır anlaşmazlıkları, su krizleri, göç dalgaları gibi küresel sorunların müzakere, adalet ve ortak akıl yoluyla çözülmesi öngörülmektedir.
Üçüncü güçlü yön, önerinin tarihsel derinliğe ve medeniyetsel bir omurgaya dayanmasıdır. İpek Yolu güzergâhı boyunca uzanan bu coğrafyalar, binlerce yıl boyunca ticaretin, bilginin ve kültürün taşıyıcılığını yapmıştır. Batı emperyalizminin dayattığı yapay ulus-devlet sınırları, bu organik bağları kesintiye uğratmıştır. TRİÇ önerisi, fiziki olarak yeni bir duvar inşa etmek yerine, kadim bağlantıları yeniden tesis etmeyi hedeflediği için yalnızca coğrafi bir blok değil, aynı zamanda bir uygarlık projesi olarak da kurgulanmaktadır.
Önerinin Zayıf Yönleri ve Karşılaştığı Somut Engeller
Her ne kadar TRİÇ önerisi güçlü bir vizyon sunuyor olsa da, karşılaştığı somut engeller en az vizyonun kendisi kadar ciddidir. Bu engellerin başında, dört ülke arasındaki tarihsel rekabetler ve derin güvensizlik gelmektedir. Türkiye ile Rusya arasında Suriye’deki askeri varlık, Libya’daki nüfuz mücadelesi, Karadeniz’in statüsü ve Ukrayna savaşına yaklaşım farklılıkları gibi bir dizi gerilimli konu bulunmaktadır. Türkiye ile İran arasında, Suudi Arabistan ve İsrail ile normalleşme sürecine giren Ankara ile bu ülkelerin bölgesel rakipleri arasında yer alan Tahran arasında Irak, Suriye ve Kafkasya’da dolaylı bir rekabet yaşanmaktadır. Çin ile Rusya arasında ise Orta Asya cumhuriyetleri üzerindeki etki alanı rekabeti, iki ülkenin stratejik ortaklık söylemlerinin arkasında varlığını sürdürmektedir.
İkinci büyük engel, dört ülkenin hukuk sistemleri, siyasi rejimleri ve ekonomik modelleri arasındaki derin farklılıklardır. Türkiye’nin NATO üyeliği ve AB ile gümrük birliği, Rusya’nın Çin ile entegrasyon sürecindeki ihtiyatlı yaklaşımı, İran’ın teokratik yönetim yapısının laik ülkelerle kurumsal uyum sorunu ve Çin’in devlet kapitalizminin diğer üç ülkenin karma ekonomi modellerinden farkı, entegrasyonu son derece zorlaştırmaktadır. Bir ittifaktan söz edebilmek için ortak bir para birimi, ortak bir askeri komuta yapısı, ortak bir istihbarat paylaşım mekanizması veya en azından bağlayıcı bir anlaşma metni gerekir ki bugün için bunların hiçbiri mevcut değildir.
Üçüncü engel, Çin’in dış politikasının temel ilkesi olan “müdahale etmeme” doktrinidir. Çin, tarihsel olarak bağlayıcı askeri ittifaklardan kaçınmış ve herhangi bir ülke ile resmî bir müttefiklik ilişkisi kurmamıştır. Bu ilke, Çin’in TRİÇ benzeri bir askeri-siyasi ittifakın kurucu ortağı olmasını son derece zorlaştırmaktadır. Çin’in tercihi, daha esnek ve konjonktürel iş birlikleri (ŞİÖ, BRICS, Kuşak ve Yol) yönündedir. Ayrıca, Çin’in ABD ile arasında derin ekonomik karşılıklı bağımlılık bulunması (yıllık 600 milyar doları aşan ticaret hacmi), Pekin’i Washington’a karşı doğrudan bir ittifakın parçası olmaktan alıkoyan bir başka unsurdur.
Dördüncü engel, TRİÇ önerisinin merkezinde yer alan İsrail karşıtlığı ve Filistin topraklarında ortak, laik, demokratik bir devlet kurma hedefidir. Bu hedef, uluslararası hukuk ve iki devletli çözüm yönündeki yerleşik diplomatik çerçeveyle doğrudan çelişmektedir. Ayrıca, Türkiye’nin son yıllarda İsrail ile normalleşme sürecine girmesi, İran’ın bu konudaki katı tutumu ile doğrudan tezat oluşturmakta ve dört ülkenin Filistin meselesinde bile tam bir mutabakat sağlayamadığını göstermektedir.
Küresel Yansımalar ve Bölgesel Katılım Senaryoları
TRİÇ önerisinin hayata geçmesi durumunda yaratacağı küresel yansımalar ve diğer bölgelerin bu öneriye olası katılım biçimleri, önerinin ciddiyetle değerlendirilmesi gereken bir diğer boyutudur. Öneri, statik bir blok olarak değil, kendini çevresindeki bölgelere doğru genişleten dinamik bir yapı olarak kurgulanmaktadır. Bu genişleme senaryosunda Asya, Çin ve Rusya liderliğinde bütünleşme yolunda ilerlemektedir. Hindistan, Endonezya, Pakistan ve Orta Asya cumhuriyetleri, BRICS ve ŞİÖ çatısı altında TRİÇ eksenine eklemlenme potansiyeli taşımaktadır. Bu bölgeler için asıl çekici unsur, ABD merkezli finans kurumlarının dayattığı katı yapısal reformların olmaması ve altyapı yatırımlarının süratle hayata geçirilmesidir.
Afrika kıtası, sömürge sonrası dönüşümünü tamamlama arayışındadır. Kaynakları yüzyıllardır sömürülen, sınırları yapay biçimde çizilmiş olan kıta, TRİÇ önerisinde hastane, okul, fabrika ve borç affı mekanizmaları vaadiyle karşılaşmaktadır. Çin’in Afrika’daki madencilik ve altyapı yatırımları, Rusya’nın güvenlik iş birliği, Türkiye’nin insani yardım ve inşaat taahhütleri ile İran’ın teknoloji transferi teklifleri, önerinin Afrika’daki cazibesini artırmaktadır. Bununla birlikte, Afrika’daki Fransız ve İngiliz etki alanlarının varlığı, kıtanın parçalı yapısı ve yönetişim sorunları, tam katılımın önünde ciddi engellerdir.
Avrupa kısmında öneri, kısmen katılım senaryosu öngörmektedir. Almanya, Fransa ve Güney Avrupa ülkeleri, ABD’nin baskıcı NATO şemsiyesinden ve enerji bağımlılığından rahatsız olan aktörler olarak tanımlanmaktadır. TRİÇ önerisi, bu ülkelere bağımsız bir enerji ve güvenlik politikası sunma iddiasındadır. Ancak Avrupa ülkelerinin kurumsal olarak NATO ve AB’ye bağlılığı, transatlantik ilişkilerin derinliği ve Rusya’ya yönelik mevcut güvensizlik, bu senaryonun gerçekleşme ihtimalini son derece düşürmektedir.
Amerika kıtasında ise Latin Amerika, Bolivarcı ülkeler, Brezilya ve Meksika üzerinden öneriye eklemlenme potansiyeli taşımaktadır. Yüzyıllık Monroe Doktrini’nin reddi ve ABD hegemonyasına yönelik tarihsel direniş, bu bölgeyi TRİÇ önerisi için potansiyel bir dost eksen haline getirmektedir. Ancak Latin Amerika’nın kendi içindeki siyasi istikrarsızlıklar, ABD’nin bölgedeki askeri ve ekonomik varlığının derinliği ve Çin’in bile bölgeye yaklaşımındaki ihtiyat, bu katılım senaryosunu da belirsiz kılmaktadır.
Sonuç: Bir Vizyon Olarak TRİÇ ve Geleceğe Notlar
Bir jeopolitik öneri olarak TRİÇ ekseni, mevcut düzenin derin krizine dikkat çeken ve çok kutupluluğa geçişin zorunluluğunu vurgulayan önemli bir düşünsel katkıdır. Öneri, Batı merkezli sömürü ve tahakküm sistemine karşı küresel güneyin adalet, eşitlik ve egemenlik taleplerini dile getiren güçlü bir anlatı inşa etmektedir. Özellikle Filistin davası ekseninde şekillenen Siyonizm eleştirisi ve emperyalist savaşların reddi, önerinin vicdani ve ahlaki zeminini oluşturmaktadır.
Ancak bu öneri, henüz siyasi bir realiteye dönüşmemiştir. Türkiye, Rusya, İran ve Çin arasında şu an için bağlayıcı bir ittifak anlaşması, ortak bir askeri komuta yapısı veya ortak bir dış politika mekanizması bulunmamaktadır. Mevcut iş birliği, Şanghay İşbirliği Örgütü, BRICS ve ikili anlaşmalar düzeyinde sınırlı kalmakta ve bu iş birliklerinin hiçbiri askeri-siyasi bir ittifak niteliği taşımamaktadır. Önerinin hayata geçebilmesi için dört ülke arasındaki tarihsel rekabetlerin aşılması, ortak bir tehdit algısının kalıcı hale gelmesi, Çin’in ittifak yapma konusundaki geleneksel çekincesini kırması ve dört ülkenin Filistin, Ukrayna, Suriye gibi temel dış politika meselelerinde tam mutabakat sağlaması gerekmektedir.
Bugün itibarıyla TRİÇ, olası bir geleceğe işaret eden bir vizyondur, mevcut bir jeopolitik gerçeklik değil. Bu nedenle, konuya ilişkin her değerlendirme, önerinin varsayımsal niteliğini göz önünde bulundurmalı ve mevcut uluslararası sistemin somut güç ilişkilerini dikkate almalıdır. Önerinin en büyük başarısı, alternatif bir dünyanın mümkün olduğu fikrini canlı tutması ve mevcut düzenin sorgulanmasına zemin hazırlamasıdır. Bu sorgulama olmadan hiçbir dönüşüm mümkün olmayacağı için TRİÇ önerisi, tartışılmaya ve geliştirilmeye değer bir katkı olarak kalmaktadır. Zulmün kayda geçtiği defterin kapanıp barışın yeni bir dünyada tesis edilmesi arzusu, önerinin ardındaki en temel insani motivasyondur.
Kaynakça
Aydın, M. (2021). Türk Dış Politikasının Yeni Eksenleri: Doğu ile Batı Arasında. İstanbul: İletişim Yayınları.
Cooley, A. (2019). Yeni Büyük Oyun: Orta Asya’da Jeopolitik Mücadele. İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları.
Kissinger, H. (2014). Dünya Düzeni. İstanbul: Boyner Yayınları.
Mankoff, J. (2022). Rusya’nın Büyük Stratejisi: Putin Dönemi Dış Politikası. Ankara: Siyasal Kitabevi.
Mearsheimer, J. J. (2014). Büyük Strateji Yanılgısı: Liberal Hegemoninin Çöküşü. Ankara: Phoenix Yayınevi.
Şanghay İşbirliği Örgütü Resmî İnternet Sitesi. (2024). Üye Devletler ve Gözlemciler. Erişim adresi: https://eng.sectsco.org/
Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı. (2023). Çok Kutuplu Dünyada Türkiye-Rusya İlişkileri. Ankara: Dışişleri Bakanlığı Stratejik Araştırmalar Merkezi Yayınları.
Waltz, K. N. (2010). Uluslararası Politika Teorisi. (Çev. O. Kürç). Ankara: Pharmakon Yayınları.
Yanık, L. K. (2020). Jeopolitik Kodlar: Türkiye’nin Bölgesel Vizyonu. Ankara: Dipnot Yayınları.
Zhao, S. (2019). Çin Dış Politikası: Kuşak ve Yol Girişimi ve Küresel Etkileri. İstanbul: Bilgi Üniversitesi Yayınları.
Bir yanıt yazın