İrfanın Kaynağı Olarak Lokman Perende
Anadolu Aleviliğinin şekillenmesinde, Hacı Bektaş Veli’nin şahsiyetinde somutlaşan iki temel damar bulunur: Ahmed Yesevi ocağının temsil ettiği Horasan tasavvufu ve Anadolu’nun kadim bilgelik geleneği. Bu iki damarın Hacı Bektaş Veli’deki ilk ve en kritik sentezi, onun çocukluk ve ilk yetişme döneminde mürşidi olan Lokman Perende eliyle gerçekleşmiştir.
Lokman Perende, Ahmed Yesevi’nin halifelerinden olup, zahiri ilimlerin yanı sıra bâtıni manalara, yani irfana büyük önem veren bir mürşittir. Anlatılara göre, daha talebeliğinin ilk yıllarında Hacı Bektaş’a “edep” ve “ilim” aşılayan Lokman Perende, ona “Hünkâr” unvanının verilmesine vesile olan kerametlerin de şahididir. Lokman Perende’nin Hacı Bektaş’a aktardığı en temel miras, dinin kabuk bağlamış kuralcılığına değil, özüne, yani insanın iç dünyasını imar etmeye dayalı bir irfan anlayışıdır. İşte bu irfan, ileride “Dört Kapı Kırk Makam” olarak sistemleşecek olan büyük eğitim ve olgunlaşma modelinin tohumudur. Lokman Perende’nin temsil ettiği bu silsile, Hacı Bektaş Veli’nin öğretisinin merkezine “ilimden irfana” geçişi yerleştirmiştir.
Dört Kapı Kırk Makam: Ruhun Kemalat Yolculuğu
Hacı Bektaş Veli, Lokman Perende’den aldığı bâtıni ilmi, Makâlât adlı eserinde evrensel ve sistematik bir yapıya kavuşturur. Ona göre insanın varoluş amacı, “kendini bilmek” ve neticede “Hakk’ı bilmek”tir. Bu hedefe ulaşmak, birbiri üzerine inşa edilen dört ana aşamadan (kapı) ve bu aşamaların her birindeki on adet içsel ve pratik zorunluluktan (makam) geçer. Bu yapı, kulun Allah’a olan seyri sulûkunu (manevi yolculuğunu) ifade eder.
Şeriat Kapısı: Nefse ve Topluma Doğru Haddini Bilmek
Genel kanının aksine, Alevi-Bektaşi öğretisinde Şeriat kapısı reddedilmez; aksine, yolun zorunlu ilk basamağıdır. Ancak bu, fıkhın lafzi boyutuna indirgenmiş bir şeriat değil, “insan-ı kâmil” olma yolundaki temel ahlaki disiplindir. Bu kapı, kişinin kendi nefsiyle ve toplumla olan ilişkisini düzenler. Hacı Bektaş Veli’nin formülasyonunda Şeriat’ın on makamı şunlardır: İman etmek, ilim öğrenmek, namaz kılmak, oruç tutmak, zekât vermek, hacca gitmek (kendi gönül Kâbe’sine yönelmek), cünüplükten temizlenmek, helal kazanç sağlamak, zina etmemek ve cana kıymamak.
Bu makamların amacı, nefsi terbiyenin temelini atmak ve ahlaki bir zemin oluşturmaktır. Bu kapının anahtarı, Lokman Perende’nin de sıkça vurguladığı “edep”tir; yani Yaradan’ın koyduğu nizama saygı duyarak, haddini bilerek yaşamaktır. Ancak öğretiye göre bu kapıda takılıp kalmak, yolun özünü ıskalamaktır. Asıl hedef, bu sağlam temel üzerine derinliği inşa etmektir.
Tarikat Kapısı: Yolun Disiplini ve Mürşide Bağlanma
Şeriat ile nefsi ve toplumsal sınırları belirleyen talip, Tarikat kapısında bir mürşid-i kâmilin eteğine yapışarak iç dünyasını imar etmeye başlar. Bu kapı, teorik bilginin pratiğe ve deruni bir deneyime dönüştüğü aşamadır. Hacı Bektaş Veli’nin mürşidi Lokman Perende’den el alması, tam da bu kapının özünü temsil eder. Mürşitsiz bir manevi yolculuk, kılavuzsuz bir denize açılmak gibidir.
Bu kapının on makamı; bir mürşide biat etmek, tövbe etmek, mürşidin gösterdiği ibadet ve hizmetleri yerine getirmek, tevekkül sahibi olmak, sabırlı olmak, şükrünü eda etmek, Allah korkusu (saygı) taşımak, ümitvar olmak, takvayı kuşanmak ve hizmet ehli olmaktır. Görüldüğü üzere bu makamlar, “yol kardeşliği” (musahiplik) anlayışının da temelini oluşturur. Talip, bu kapıda “ölmeden evvel ölmek” sırrına erer; benliğini mürşidin ve yolun potasında eriterek kolektif bir bilince doğru adım atar.
Marifet Kapısı: Kendini ve Alemi Tanımak
Marifet, bilginin (ilim) ötesinde, bizzat yaşayarak elde edilen içsel kavrayış, yani irfandır. Lokman Perende’nin Hacı Bektaş’a aşıladığı temel haslet işte bu irfan melekesidir. Marifet kapısı, talibin hem kendi iç dünyasının (enfus) hem de dış dünyanın (afak) sırlarını keşfetmeye başladığı, eşyanın hakikatine nüfuz ettiği aşamadır. Bu kapıda “ilim” irfana, “görmek” basirete dönüşür.
Bu kapının on makamı; edep sahibi olmak, korku (yalan, gıybet, haset gibi olumsuzluklardan sakınma), perhizkârlık (nefsin aşırı isteklerine karşı koyma), cömertlik, kanaat, fakr (kendini her an Allah’a muhtaç hissetme), fena (benliğin geçici hazlarını terk etme), sabır ve şükrü yeni bir boyutta yaşama, şevk ve son olarak da kalp huzuruna ermektir. Marifet ehli, Hacı Bektaş’ın “Her ne ararsan kendinde ara” düsturunu hayata geçirir. Artık ibadetleri, eşyayı ve hadiseleri sembolik ve deruni anlamlarıyla kavrar. Camiye gitmek onun için gönül kırmamak, abdest almak elini-dilini-belini temiz tutmaktır.
Hakikat Kapısı: Hakk’la Birlik ve Bekâ Billah
Dört kapının zirvesi ve nihai hedefi Hakikat’tir. Bu, talibin tüm benlik iddialarından soyunarak Hakk’ın varlığında yok olduğu (fenafillah) ve O’nunla baki kaldığı (bekabillah) “Vahdet-i Vücud” (Varlığın Birliği) sırrına erdiği makamdır. Bu, Lokman Perende’nin “Hünkâr” diye seslendiği Hacı Bektaş Veli’nin eriştiği menzildir. Artık kul ile Allah arasındaki ikilik perdesi kalkar; “Ene’l-Hak” (Ben Hakk’ım) sırrı tecelli eder.
Hakikat’in on makamı; toprak gibi mütevazı olmak, yetmiş iki milleti bir görmek, elinden gelen iyiliği esirgememek, tüm yaratılmışa sevgiyle bakmak, kendi kusurunu bilip başkalarını ayıplamamak, tevhid sırrına ermek, sırrı saklamak (ketum olmak), dua ve niyazı özüne sindirmek, Hakk’ın cemalini her yerde müşahede etmek ve nihayet insanı “Hakk’ın aynası” olarak bilmektir.
Bu kapı, Hacı Bektaş’ın “İncinsen de incitme”, “Diline, eline, beline sahip ol” ve “Bir olalım, iri olalım, diri olalım” sözlerinde vücut bulan en yüksek ahlaki ve manevi duruşu temsil eder.
Sonuç: Lokman Perende’nin Hünkâr’a Mirası
Hacı Bektaş Veli’nin Dört Kapı Kırk Makam öğretisi, insanı, yaşadığı topluma ve tabiata yabancılaştıran çileci bir mistisizm değil; aksine, hamlıktan olgunluğa, ikilikten birliğe, bencillikten sevgiye doğru ilerleyen, toplumsal sorumlulukla örülü bir “hal” ilmidir. Bu sistematik yapı, Lokman Perende’den alınan irfan tohumunun, Anadolu’nun engin kültürel ve manevi ikliminde yeşeren kadim bir çınara dönüşmüş halidir.
Lokman Perende’nin “irfan” vurgusu, Hacı Bektaş Veli’nin öğretisinde en parlak ifadesini Marifet ve Hakikat kapılarında bulur. Şeriat ve Tarikat, bu yüce irfana ulaşmanın zorunlu basamakları olarak görülür. Nihayetinde bu öğreti, Alevi-Bektaşi yolunun özünü oluşturur: İnsan, yaratılmışların en şereflisidir ve kâmil insan olma yolculuğu, kırk makamdan geçerek kendi özünde Hakk’ı bulmaktan ibarettir. Hacı Bektaş Veli, bu yolculuğun yalnızca teorisyeni değil, aynı zamanda Lokman Perende’nin elinden tutarak bu yolu bizzat yürümüş ve “Hünkâr” olmuş en büyük yaşayan örneğidir.
Kaynakça
· Hacı Bektaş Veli. Makâlât. Haz. Ali Yılmaz, Mehmet Akkuş, Ali Öztürk. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2007.
· Noyan, Bedri. Bütün Yönleriyle Bektaşîlik ve Alevîlik. Ankara: Ardıç Yayınları, 1998.
· Öztürk, Yaşar Nuri. Tarihi Boyunca Bektaşilik. İstanbul: Yeni Boyut Yayınları, 1995.
· Gölpınarlı, Abdülbâki. Alevî-Bektaşî Nefesleri. İstanbul: İnkılâp Kitabevi, 1992.
· Melikoff, Irène. Hacı Bektaş: Efsaneden Gerçeğe. Çev. Turan Alptekin. İstanbul: Cumhuriyet Kitapları, 2004.
· Coşan, Esad. Makâlât Tercümesi ve Şerhi. İstanbul: Server İletişim, 2007.
· Yaman, Mehmet. Alevîlikte İnanç Esasları ve Temel Kavramlar. İstanbul: Can Yayınları, 2001.
· Kaya, Haydar. Alevi-Bektaşi Erkanı, Evradı ve Edebiyatı. İstanbul: Can Yayınları, 1998.
· Güzel, Abdurrahman. Hacı Bektaş Veli ve Makâlât. Ankara: Akçağ Yayınları, 2002.
Bir yanıt yazın