Karşılaştırmalı Yöntem ve Kuramsal Çerçeve
Karşılaştırmalı siyaset bilimi, devletlerin yalnızca benzerliklerini değil, kriz üretme biçimlerini ve kurumsal çöküş dinamiklerini anlamayı amaçlar. Bu bağlamda Türkiye, İran ve Macaristan; farklı tarihsel ve kültürel bağlamlara sahip olmalarına rağmen, devlet kapasitesinin ideolojik müdahalelerle aşındırılması açısından karşılaştırılabilir örnekler sunmaktadır.
Analiz, üç temel kuramsal eksene dayanmaktadır:
(i) devlet kapasitesi ve kurumsal özerklik,
(ii) siyasal kültürün devlet algısı üzerindeki etkisi,
(iii) ideolojinin hukuku ve bürokrasiyi dönüştürme biçimi.
Bu eksenler, Cumhuriyetçi restorasyonun neden yalnızca Türkiye’ye özgü bir öneri değil, evrensel bir devlet kuramı meselesi olduğunu göstermektedir.
İran: Devletin Teokratik İdeoloji Tarafından Ele Geçirilmesi
İran örneği, dinin siyasal iktidarın kurucu meşruiyet kaynağı haline geldiği bir devlet modelini temsil eder. 1979 sonrası İran’da devlet, laik-hukuki bir aygıt olmaktan çıkarılarak ideolojik-dinsel bir yapıya dönüştürülmüştür. Bu dönüşüm, hukukun yerini dini otoritenin aldığı bir yönetim pratiği üretmiştir.
İran’da devlet yıkılmamış, fakat ideolojik olarak yeniden tanımlanmıştır. Bürokrasi, yargı ve ordu; hukuka değil, teolojik otoriteye bağlanmıştır. Bu durum, devlet kapasitesini teknik olarak ayakta tutarken, normatif meşruiyeti sürekli kriz halinde bırakmıştır.
Cumhuriyetçi restorasyon açısından İran örneği, dinin siyasal meşruiyet kaynağı haline gelmesinin devletin rasyonel-hukuki niteliğini nasıl ortadan kaldırdığını açık biçimde göstermektedir. İran’da çözüm, rejim içi reformlarla değil; laik devlet fikrinin yeniden kabulüyle mümkündür.
Macaristan: Seçilmiş Otoriterlik ve Kurumsal Erozyon
Macaristan, din temelli değil; milliyetçi-muhafazakâr ideoloji temelinde devlet kapasitesinin aşındırıldığı bir örnek sunar. Viktor Orbán yönetimi, demokratik seçimler yoluyla iktidara gelmiş; ancak iktidarı ele geçirdikten sonra yargı, medya ve bürokrasiyi sistematik biçimde yürütmeye bağlamıştır.
Macaristan örneği, ideolojik otoriterliğin mutlaka dini referanslara dayanmak zorunda olmadığını göstermektedir. Burada devlet, ele geçirilmiş bir ganimet gibi yönetilmiş; denge-denetim mekanizmaları bilinçli olarak zayıflatılmıştır.
Cumhuriyetçi restorasyon perspektifinden bakıldığında Macaristan, “demokratik meşruiyetin” tek başına devlet kapasitesini korumaya yetmediğini ortaya koymaktadır. Kurumsal özerklik ve hukuk üstünlüğü olmadan demokrasi, otoriterliğin aracına dönüşebilmektedir.
Türkiye: Laik Cumhuriyetin İdeolojik Aşındırılması
Türkiye, İran’dan farklı olarak laik bir Cumhuriyet olarak kurulmuş; Macaristan’dan farklı olarak ise dini referansları güçlü bir siyasal dönüşüm yaşamıştır. Türkiye’de devlet, doğrudan teokratik biçimde yeniden kurulmamış; ancak İslamcı siyasal kültür tarafından içeriden aşındırılmıştır.
Devleti ideolojik olarak günah sayan, ele geçirildiğinde ise mutlak güç ve ganimet olarak gören bu yapı, kurumsal süreklilik üretmemiştir. Yargı, bürokrasi ve eğitim sistemi; hukuki-rasyonel ilkelerden koparılarak ideolojik sadakat temelinde yeniden düzenlenmiştir.
Türkiye örneği, laik bir devletin bile siyasal kültür dönüştüğünde hızla işlevsizleşebileceğini göstermektedir. Bu bağlamda Cumhuriyetçi restorasyon, Türkiye için bir “geri dönüş” değil; devletin varlık koşullarının yeniden tesisidir.
Karşılaştırmalı Bulgular
Üç ülke örneği şu ortak sonuçları ortaya koymaktadır:
• Devlet kapasitesi, ideolojik sadakatle bağdaşmaz.
• Hukukun üstünlüğü zayıfladığında, ideolojinin türü ne olursa olsun otoriterleşme kaçınılmazdır.
• Seçimler, kurumsal özerklik olmadan devletin korunmasını garanti etmez.
• Laiklik, yalnızca din-devlet ayrımı değil; devletin rasyonel işleyişinin ön koşuludur.
Cumhuriyetçi restorasyon, bu nedenle yalnızca Türkiye’ye özgü bir siyasal çağrı değil; modern devletin evrensel ilkelerine dayanan kuramsal bir yeniden inşa modelidir.
Sonuç
Türkiye, İran ve Macaristan karşılaştırması, devletin ideolojik olarak ele geçirilmesinin farklı biçimlerde ama benzer sonuçlar ürettiğini göstermektedir. Devlet, ister dinci ister milliyetçi ister popülist ideolojilerle kuşatılsın; kurumsal özerklik ve hukuk ortadan kalktığında çöküş kaçınılmazdır.
Cumhuriyetçi restorasyon, bu çöküşe karşı geliştirilen normatif ve analitik bir çerçevedir. Atatürk Cumhuriyeti’nin kurucu ilkeleri, bu açıdan tarihsel bir istisna değil; modern devletin evrensel gereklilikleriyle uyumlu bir model sunmaktadır.
Bu nedenle Cumhuriyetçi restorasyon, geçmişe özlem değil; uluslararası deneyimlerle doğrulanan kuramsal bir zorunluluktur.
Kaynakça
Acemoğlu, D., & Robinson, J. A. (2012). Why Nations Fail: The Origins of Power, Prosperity, and Poverty. Crown Publishing.
Acemoğlu, D., & Robinson, J. A. (2020). The Narrow Corridor: States, Societies, and the Fate of Liberty. Penguin Press.
Almond, G. A., & Verba, S. (1963). The Civic Culture: Political Attitudes and Democracy in Five Nations. Princeton University Press.
Arato, A. (2016). Post-Sovereign Constitution Making and Its Pathology in Hungary. Constellations, 23(2), 260–275.
Bermeo, N. (2016). On Democratic Backsliding. Journal of Democracy, 27(1), 5–19.
Diamond, L. (2015). Facing Up to the Democratic Recession. Journal of Democracy, 26(1), 141–155.
Fukuyama, F. (2011). The Origins of Political Order. Farrar, Straus and Giroux.
Fukuyama, F. (2014). Political Order and Political Decay. Farrar, Straus and Giroux.
Grzymala-Busse, A. (2015). Nations under God: How Churches Use Moral Authority to Influence Policy. Princeton University Press.
Kuru, A. T. (2019). Islam, Authoritarianism, and Underdevelopment. Cambridge University Press.
Levitsky, S., & Ziblatt, D. (2018). How Democracies Die. Crown Publishing.
Linz, J. J., & Stepan, A. (1996). Problems of Democratic Transition and Consolidation. Johns Hopkins University Press.
Müller, J.-W. (2016). What Is Populism? University of Pennsylvania Press.
North, D. C., Wallis, J. J., & Weingast, B. R. (2009). Violence and Social Orders. Cambridge University Press.
Özbudun, E. (2013). Türkiye’de Anayasal Sistem. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
Özbudun, E. (2020). Turkey’s Judiciary and the Drift toward Competitive Authoritarianism. The International Spectator, 55(2), 42–55.
Schmitt, C. (2005). Political Theology. University of Chicago Press. (Orijinal eser 1922)
Weber, M. (1978). Economy and Society. University of California Press.
Zakaria, F. (1997). The Rise of Illiberal Democracy. Foreign Affairs, 76(6), 22–43.
Bir yanıt yazın