Lozan Barış Antlaşmasının 102. yıldönümünde kısa öykülerle(anekdot) anımsatmalar

24 Temmuz 1923 tarihinde imzalanan Lozan Barış Antlaşması’nın 102.yıldönümü ulusumuza kutlu olsun!

Tam bağımsızlığın utkusu olan bu antlaşmaya varan süreçte büyük özverileri olan canını veren ve kanını döken başta Atatürk, İnönü olmak üzere şehit ve gazilerimizin kutsal anıları önünde saygıyla eğiliyor ve hürmetle anıyorum. 24.7.2025P.be/Çanakkale 

Lozan Barış Antlaşmasının 102. Yıldönümünde Kısa Öykülerle(Anekdot) Anımsatmalar:

LOZAN GÖRÜŞMELERİN BİRİNCİ AŞAMASI

· İngiltere Dışişleri Bakanı Lord Gürzon, “bir kulağı iyi duymayan, her türlü cazibeden yoksun ufak tefek bir adam” olarak nitelediği henüz 38 yaşındaki İsmet Paşa’yı kolay lokma olarak değerlendirmesinin süreç içinde nedenli hata olduğunu anlayacaktır.

· Taleplerini inatla tekrarlayıp duran Paşaya “ Siz bana müzik kutularını hatırlatıyorsunuz. Her gün aynı nağmeyi çalıp hepimizi bıktırıyorsunuz -egemenlik, egemenlik, egemenlik” der.

· Amerikan delegesinin yanında “‘Aylardan beri müzakere ediyoruz. Arzu ettiklerimizin hiçbirini alamıyoruz. Vermiyorsunuz. Anlayış göstermiyorsunuz. Memnun değiliz sizden. Ama, ne reddederseniz, cebimize atıyoruz. Cebimize saklıyoruz ‘Memleketiniz haraptır. Yarın geleceksiniz. Bunları tamir etmek için kalkınmak için yardım isteyeceksiniz. O zaman bu cebime koyduklarımdan her birini birer birer çıkarıp size vereceğim.” diye tehtitvari konuşan Lord Gürzon’a,

· İsmet Paşa “Çok emekle bu neticeye varmışızdır. Şartlarımız, milletimize göre haklıdır. Bunları behemehâl alacağız. Biz bunları alalım. Siz şimdi verin. Sonra gelirsek, istediğinizi yapın.” diye diplomatik bir yanıt verir.

· 20 Kasım 1922 günü başlayan Lozan Konferansı görüşmeleri 75 gün sonra 4 Şubat 1923 Pazar günü saat dokuz buçuğu beş geçe İngiltere Dışişleri Bakanı Lord Gürzon (Curzon)’un treninin Lozan’dan hareketiyle kesintiye uğrar.

· Görüşmelerin kesintiye uğramasından az önce “ Beau-Rivage Oteli’ndeki 4 Şubat toplantısında  Türk Delegesi Başkanı İsmet Paşa(İnönü)’nın Gürzon’a sorusu:

–Şimdi döneceksiniz. İngiltere’ye gittiğiniz zaman, size sulhu sora­caklar. Niçin gittiniz, niçin sulh yapmadan geldiniz, diyecekler. Ne cevap vereceksiniz?

– İngiltere için hayati olan meseleleri temin etmiş olmanız la­zımdır. Türkiye için hayati olan meseleleri reddettiniz, bunu kabul ede­mezdik. Sulhu soranlara ne cevap vereceksiniz?

Gürzon’un, “Türkiye’ye döndüğünde sen cevap vereceksin “ diye sorması üzerine Paşa:

-“Benim vaziyetim kolay. Ben Türkiye’ye gittiğim zaman, soranlara ne cevap vereceğimi size cümle söyleyeyim.

 – Ben memleketime gittiğim zaman bana da niçin sulh olmadı, diye soracaklar. Bir ile cevap vereceğim: Lord Gürzon barış istemediği için konferans kesilmiştir, diyeceğim” der.

– Gürzon oturduğu yerden âdeta havaya fırlarcasına ayağa kalkarak “ Never! never! (Katiyyen! katiyen!) ” der.

Zayıflığın göstergesi bu tepki üzerine İsmet Bey:

–   “Memleketime gittiğim zaman söyleyeceğim, bütün dünyaya ilan edeceğim, Lord Curzon sulh istemiyordu, müzakereleri kısır bir sonuca vardırmak için elinden geleni yaptı.

–  Konferans kesildi, yeniden harp baş­layacak, diyeceğim.

–  Sırf sulh yapmamak için, nerede bir bahane bulduysan, onların hepsinin üzerinde ısrar ederek konferansı akamete uğrattın. Benim kanaatim budur.”der

· Çok sinirlenen Gürzon “ Ben sulh istemiyordum da, onun için mi olmadı, nasıl söylüyorsun bunları!”  avaz avaz bağırır!

· İsmet Bey “ Öyle söylüyorum, öyle söyleyeceğim, dedim. İşte bütün meseleleri birer birer ortaya koyduk. Kapitülasyonlar senin için hayati bir mesele midir?” diye diplomatik bir yem atar!

***

· TBMM’nin tezlerinin savunulmasının göstergesi olan ve saatlerce süren bu mücadeleler hakiki bir çekişme ve bo­ğuşmadır.

· İsmet Paşa “ Fakat onlar aralarında daha evvel karar ver­mişler. Hiçbir değişiklik yapmak niyetinde değiller. Hazırladıkları muahede projesini menfi şekli ile bize behemehal kabul ettirmek isteğinde olduk­ları anlaşılıyordu, görülüyordu. Nihayet hiçbir neticeye varamadık ve biz salonu terk ettik.” sözleri ile emperyalizmin zihniyetini özetlemektedir.

· Daha sonraki süreçte Gürzon “ Şimdiye kadar barış antlaşmalarını biz dikte ettik; bu sefer, ayakta duran bir ordusu olan bir düşmanla, maalesef bizde böyle bir ordu yok, masaya oturduk, bu duyulmuş bir şey değildir.” diye hayıflanır.

· Gürzon bir anlamda pes etmiş ve Sonunda yenilgiyi kabul etmiş olmalı ki konferansın 23 Nisan’da başlayan ikinci bölümüne gelmez.

***

· 4 Şubat 1923’te konferansa ara verilince 20 Şubat’ta Ankara’ya gelen İsmet Paşa, 21 Şubatta, Mecliste kapalı oturumda konferans sürecine ilişkin bilgi verir.

· Sert tartışmaların yükselmesi üzerine Meclis Başkanı Ali Fuat Paşa önündeki çanı iki grubun arasına atarak oturumu ara verir. Ortalık yatıştıktan sonra oturuma devam edilir. Muhalefet eden mebusların katılmadığı oylama ile 14 ret ve 6 çekimsere karşı 170 oyla, ilk heyetin Lozan’da tekrar görevlendirilmesi TBMM’nce onanır.

· Meclis Başkanı Mustafa Kemal’in 1 Nisan 1923’te TBMM seçimlerin yenilenmesi kararını alması anlamlıdır.

LOZAN GÖRÜŞMELERİN İKİNCİ AŞAMASI

· Konferansın ilk bölümünde kapitülasyonlar, Osmanlı borçları, Boğazların statüsü ve Musul konularında uzlaşmaya varılamaz.

· Taraflar iki buçuk aylık aradan sonra 23 Nisan’da konferansın ikinci bölüme geçilir. Bir farkla :ilk safhada yer alan Curzon, Poincere ve Mussolini yoktular.

· İngiltere heyetine İşgal İstanbulu’nun sivil temsilcisi Sir Horace Rumbold, Fransa heyetine General Joseph Pelle ve İtalya heyetine de Jules Cesar Montagna başkanlık etmektedir.

· TBMM, Lozan Heyeti’ni 38’den 15 kişiye düşürür.

· Bu kez İsmet Paşa’ya eşi Mevhibe Hanım da eşlik eder.

· Konferansın ikinci bölümü 90 gün sürer. Kapitülasyonların kaldırılması ve Boğazların statüsü konusunda uzlaşılır. “Osmanlı borçları” maddesi Türkiye’nin “borçları Osmanlı topraklarında kurulan diğer devletlerle bölüşülmesi önerisiyle çözülür.

· Aralarında Midilli, Sakız ve Sisam’ın da olduğu bazı adaları Yunanistan’a veren 1913 tarihli antlaşmaları Türkiye kabul eder. Bozcaada ve Gökçeada Türkiye’yenindir. Türkiye 12 ada üzerindeki haklarından(şimdilik) İtalya lehine feragat eder. “Musul” meselesi, Milletler Cemiyeti’ne havale edilir.

· Antlaşma, 24 Temmuz 1923’te Beau-Rivage Sarayı’nda imzalanır.

LOZAN’DA KADINLAR: MEVHİBE HANIM

·     İsmet Paşa’nın eşi Mevhibe de Avrupa’ya giderken temsil kaygısıyla çarşafını çıkarır.

·     8 Nisan 1923 günü İsmet Paşa’yı Lozan’a uğurlamak için Sirkeci İstasyonu’na gelenler 26 yaşındaki Mevhibe Hanım’ı yüzü açık olarak görürüler.

İmza töreni: Barış kadar güzelsin

· 24 Temmuz günü barış konferansına katılan kurulların kaldığı oteller, ana caddeler, üniversite çevresi renk renk bayraklar, çiçekler ile süslenmişti.

· Tören 15.00’te başlayacaktır… Lozan Palasın holü danışmanlar, uzmanlar, gazeteciler, fotoğrafçılar, kameramanlar ve sivil polislerle doludur.

· İsmet Paşa salondan “Hanımcığım. İffet Hanım geldi.” diye seslenince “Geliyorum.” yanıtı duyulur.Kapı açılır, Mevhibe Hanım yatak odasından çıkar! Başında siyah bir şapka, üzerinde çok şık pardesü, kolunda zarif bir çanta vardır.

· Hayranlıkla eşine baka kalan İsmet Paşa’ın ağzından “Barış kadar güzelsin.” sözleri dökülür.

· Şık, zarif, sağlıklı, kibar, çağdaş görünümüyle yeni Türkiye’yi temsil etmektedir. Çarşaflı, peçeli, topuksuz ayakkabılı, başı önünde yürüyen, ürkek Mevhibe çok geride, geçmişte kalmıştır.

· Mevhibe Hanım, Paşa’nın elini tuttu: “Törenden sonra belki hemen yanınıza gelemem. İzin verin sizi şimdiden kutluyayım.” der .Eğilir, İsmet Paşa’nın elini öper!

GAZİ MUSTAFA KEMAL PAŞA VE İSMET PAŞA’IN TELGRAFLARI

Lozan’da İsmet Paşa Hazretlerine,19 Temmuz 1923

18 Temmuz 1923 tarihli telgrafnamenizi aldım. Hiç kimsede tereddüt yoktur. Kazandığınız muvaffakiyeti en sıcak ve samimi duygularımızla tebrik ederek, usulen imza edildiğinin bildirilmesini bekliyoruz kardeşim.

Türkiye Büyük Millet Meclisi Reisi ve Başkumandan Mustafa Kemal

Gazi Mustafa Kemal Paşa Hazretlerine,

Lozan 20 Temmuz 1923

Her dar zamanımda hızır gibi yetişirsin. Dört-beş gündür çektiğim azabı tasavvur et. Büyük işler yapmış, yaptırmış bir adamsın. Sana bağlılığım bir kat daha artmıştır. Gözlerinden öperim, pek sevgili aziz kardeşim. Aziz şefim…

İsmet

Antlaşma, Ankara’da sevinçle karşılanır.Fakat Rauf Bey, İsmet Paşa’yı karşılamaya gitmeyeceğini belirterek, başbakanlıktan istifa eder.

İmzalar

·     1 Ağustos 1923’te göreve başlayan İkinci TBMM, antlaşmayı 21-22-23 Ağustos tarihlerinde görüşerek onayladı. Üyeleri titizlikle seçilen bu Meclis’te de antlaşmaya karşı 14 oy kullanıldı.

·     Antlaşmayı Yunanistan (25 Ağustos 1923),

·      İtalya (12 Mart 1924),

·     Japonya (15 Mayıs 1924),

·     İngiltere (16 Temmuz 1924) resmen imzaladıktan sonra onama belgelerini Paris’e yolladılar.

·      Lozan Barış Antlaşması, 6 Ağustos 1924’te yürürlüğe girdi.

 TBMM Hükümeti Lozan Heyeti

· Delegeler:

İsmet Paşa (İnönü/ Dışişleri Bakanı,

Delegasyon Başkanı),

Dr. Rıza Nur Bey (Sağlık Bakanı),

Hasan Bey (Saka/ Eski Maliye Bakanı)

· Danışmanlar:

Münir Bey (Ertegün/ Dışişleri Bakanlığı Hukuk danışmanı), 

Muhtar Bey (Cilli/ Eski Bayındırlık Bakanlığı Müsteşarı),

Veli Bey (Saltıkgil/ Burdur Mebusu),

Zülfü Bey (Tigrel, Diyarbakır Mebusu),

Zekai Bey (Apaydın/ Adana Mebusu),

Celâl Bey (Bayar/ Eski Ekonomi Bakanı ve İzmir Mebusu),

Şefik Bey (Başman/ Maliye Denetleme Kurulu Başkanı),

 Semiyettin Bey (Başak/ İstanbul Evkaf Hukuk Danışmanı),

Şevket Bey (Doruker/ Yarbay, Milli Savunma Bakanlığı Deniz Dairesi Müdürü),

 Tevfik Bey (Bıyıklıoğlu/ Kurmay Yarbay),

 Tahir Bey (Taner/ Adliye Bakanlığı Müsteşarı),

Nusret Bey (Metya/ Dışişleri Bakanlığı İkinci Hukuk Danışmanı),

Yusuf Hikmet Bey (Bayur/ Dışişleri Bakanlığı Siyasî İşler Müdürü),

Zühtü Bey (İnhan/ Üniversite öğretim üyesi),

Fuat Bey (Ağralı/ Maliye Bakanlığı Hesap İşleri Genel Müdürü),

Mustafa Şeref Bey (Özkan/ Dışişleri Bakanlığı Müşaviri),

Şükrü Bey (Kaya/ Mülkiye Müfettişi),

Hamit Bey (Hasancan/ Kızılay İkinci Başkanı),

Cavit Bey (Eski Maliye Bakanı),

Haim Nahum (Türkiye Musevileri Hahambaşı, Yüksek Mühendis Mektebi (İTÜ) Fransızca öğretmeni),

Baha Bey (Adliye Bakanlığı Mezhep İşleri Müdürü), Feyzi (Fevzi- Pirinççioğlu/ Bayındırlık Bakanı),

Basın Danışmanları: Ruşen Eşref (Ünaydın/ Yazar),

Yahya Kemal Bey (Beyatlı/  İstanbul Darülfünunu Müderrisi)

Genel Sekreter ve Danışmanı: Reşit Saffet Bey (Atabinen/ Devlet Şurası Azası

Tercüman: Hüseyin Bey (Pektaş/ Robert Koleji İkinci Müdürü)

· Katip(sekreter) ler:

Ali Bey (Türkgeldi/ Dışişleri Bakanlığında görevli),

Mehmet Ali Bey (Balin/ Dışişleri Bakanlığında görevli),

Cevat Bey (Açıkalın/ Dışişleri Bakanlığında görevli),

 Celal Hazım Bey (Arar/ Dışişleri Bakanlığında görevli,

Saffet Bey (Sav/Kızılay Genel Müdürlüğünde görevli),

 Süleyman Saip Bey (Kıran/ Dışişleri Bakanlığında görevli),

Rıfat Bey (Dışişleri Bakanlığının eski memuru),

Dr. Nihat Reşet Bey (Belger/Paris basın temsilcisi)

· İsmet Paşa’nın emir subay(yaver)leri:

Atıf Bey (Esenbel/ Süvari Binbaşı), Sabri Bey (Artuç/ Süvari Binbaşı)

(BU YAZI DERLEMEDİR)