1.3.15. Halaçlar
Halaçlar günümüzde Türkiye, Horasan, Afganistan ve Özbekistan’ın çeşitli yerlerinde serpelenmiş durumda bulunmaktadırlar. İran’da ise Kum şehrinin güney batısında “Halacistan” diye adlandırılan bölgede yaşamaktadırlar. Eskiden büyük Kaşkayî elinin bir bölümünü oluşturmakta idiler. Türkçe konuşmaktadırlar (Köprülü 1977: 5/115). Oberling gibi bazı Batılı ilim adamları Halaçların büyük bir kısmının Selçuklular döneminde Halacistan denilen bu bölgeye yerleştiklerini, bir kısmının
ise Azerbaycan’a ve Anadolu’ya gittiklerini, hatta bir kısmının da Fars bölgesine gidip orada Kaşkaylar ile karıştıklarını ileri sürmektedir (Bulut 2002; 20/687).
Halaçlar, Anadolu’da 16 yerleşim yerinde sakin durumdadırlar (Köprülü 1977 5-I/1109 vd.) Azerbaycan’ın Abşeron, Gubadlı, İliç, Salyan ve Ucar reyonlarının (ilçe) “¾elec” adlı kentleri bu kentlerin Halaçlar tarafından kurulduğunun ve sakinlerinin Halaç olduğunun göstergeleridir (ACE 1987: X/75).
İran Halaçlarının ekseriyeti ise “Merkezî” eyaletin Halacistan bölgesinde yaşamaktadırlar. Birleşmiş Miletler Teşkilatının 2000 yılı “ethnologue report of Iran” verilerine göre Halacistan’daki Halaçların nüfusu 42.100’dür. Ancak İran coğrafyasının tamamını gözlemlediğimizde en az bir bu kadar Halaç Türkünün de
Halacistan dışında Tahran, Tebriz, Erdebil, Meşhet, İsfahan, Şiraz gibi büyük şehirlerde yaşamaktadır. Bu tespitin üzerinden on yıl gibi bir sürenin geçtiği de göz önüne alınınca İran’daki Halaçların nüfusunun 100 binin üzerinde olduğunu söylemek mümkündür (Etnolog erişim 23.11.2009). Geniş bilgi için (Heyet 1377/1999: 111-4/47 vd. ile Cemrasi 1343/1964: 17 vd.) bakınız.
1.3.16. Bayatlar
Oğuz hanlarının Bozok boyuna mensup bir Türk boyu olan Bayat Türkleri, İran’ın Hemedan ile Save arasındaki dağlık bölgede yaşamaktadırlar. Bayat, Afşar, Halaç ve Şahseven Türkleri birbirleriyle iç içe yaşamaktadırlar. Bu bölgeye Bayadistan denilmektedir. Faruk Sümer’in tespitlerine göre 11. yüzyılda Selçuklu fethinin arifesinde bu bölgeye gelmişlerdir. Hayvancılık ve ziraatla uğraşırlar. Genç nesil Türkçe ve Farsça konuşurken büyüklerin tamamına yakını Türkçe konuşmaktadırlar (Bulut 2002; 20/679 vd.).
1.3.17. Kaçarlar
Adını Sertak Noyan’ın oğlu Kaçar’dan alan Kaçar/Kaçar Türk boyu nüfus oranı bakımından çok az olmalarına rağmen uzun süre İran’da yönetimi ellerinde tutmayı başarmışlardır. Ana vatanları Türkistandır. Önce şimdiki Suriye sınırlarına yakın yerlere yerleşen Kaçarlar, 14-15. yüzyıllarda İran’a göçerek buraya yerleşmişler.
1400 yıllarında Şam’ı istila eden Timur’un baskısı Türkistan’a dönmeye mecbur kalmışlar. Ancak bu göç esnasında bir kısmı Gence dolaylarına bir kısmı da Irak’a yerleşmişler. Timur’un hâkimiyetinden sonra akrabaları olan Ak Koyunlu Devletinin
hükümdarı Uzun Hasan bunları himaye etmiştir. Bu sayede büyük kuvvet kazanmışlardır. Safevî şahlarından Şah Abbas Kafkaslarda büyük güç hâline gelen Kaçarları Gurgan ve Esterebad’a yerleştirmiştir. İran tarihçilerinden Said Nasifî’ye göre Şah Abbas, Kaçarları akrabaları olan Türkiye Türklerinden uzaklaştırmak ve
ülke sınırını Türkmen ve Özbek akınlarından korumak için bu yer değiştirme işini yapmıştır.
Gence, Karabağ, Horasan, Merv, Esterebad gibi önemli merkezleri ellerinde bulunduran Kaçarlar Nadir Şah’ın ölümünden sonra ülkede meydana gelen karışıklıktan da faydalanarak iktidarı ele geçirecekler ve 1925 yılına kadar İran’ın yönetimini ellerinde tutacaklardır. Kanunî Sultan Süleyman’a elçi gönderilen ve
Osmanlı-İran antlaşmasına imza tana Şahkulu Han Kaçar Türklerindendir.
Bugün Kaçar Türkleri birçok boyları ile birlikte Gurgan’ın Sovar-Şaku ve Mazenderan eyaletinin Hear-Cebir bölgesinde yaşamaktadırlar. Şovarr-Şakulular genellikle hayvancılıkla yarı göçebe halinde yaşarlar. Hear-Cebir’dekiller ise yerleşik hayat içinde ziraatla uğraşırlar. Bugünkü İran Türk toplumu içerisinde
kendini Kaçar Türk soyundan sayan yüksek bir memur tabakası ile pek çok aristokrat aile bulunmaktadır. İran coğrafyasının çeşitli yerlerine serpilmiş durumda şu Kaçar Türk boyları vardır: Horasanî, İslamlu, Karabayat, Karagözlü, Karîa, Karakoyunlu, Soluklu, Teymurtaş (Caferoğlu 1966: 50/128 vd.).
Prof. Dr. Ali. Kafkasyalı ”İRAN TÜRKLERİ” Kitabından alınmıştır.
Bir yanıt yazın