Millet, Sükût Etmiş Bir Kültür mü, Konuşan Bir İrade midir?
Bir insan topluluğunu “millet” kategorisine yükselten şeyin ne olduğu sorusu, sosyal bilimlerin en kadim ve ihtilaflı tartışmalarından biridir. İlk bakışta, ortak bir dil, din, etnik köken, tarih ve coğrafya gibi somut unsurların bir milleti tanımlamak için yeterli olduğu düşünülebilir. Ancak tarih, bu unsurların hepsine sahip nice topluluğun bir millet haline gelemeden tarih sahnesinden silindiğine veya tersine, bu unsurların büyük ölçüde zayıfladığı durumlarda milletlerin varlığını güçlü bir şekilde sürdürdüğüne şahitlik eder. Bu paradoks, meselenin özünde maddi kültür unsurlarından ziyade, bunlara ruh ve anlam kazandıran bir “bilinç” ve “irade” meselesi olduğunu gösterir.
İşte bu bilinç ve iradenin sistematik, kurumsallaşmış ve eyleme dönük haline “kendine has milliyetçi ideoloji” denir. Bu makalenin temel tezi şudur: Ortak dil, tarih ve coğrafya bir milletin gövdesini oluştururken, onu harekete geçiren, ona şahsiyet kazandıran ve bekasını sağlayan ruh, o millete özgü olarak inşa edilmiş ve içselleştirilmiş milliyetçi ideolojidir. Bu ideoloji olmaksızın millet, tıpkı bilincini yitirmiş bir beden gibi, organları çalışsa da bir “şahıs” olarak hayatiyetini kaybeder. Bu bağlamda “yaşamak”, sadece nüfusun devamı değil, milletin kendini diğerlerinden ayırt eden bir “biz” olarak tarihsel bir aktör olma kapasitesini korumasıdır.
Bu argüman, Ernest Gellner’in “milliyetçilik milletleri uyandırmaz, onları yok oldukları yerde icat eder” şeklindeki modernist önermesinden ilham alır. Ancak burada “icat”, yoktan var etmekten ziyade, mevcut kültürel hammaddeyi, yani etno-sembolcü ekolün (özellikle Anthony D. Smith’in) vurguladığı ethnie’yi (etnik çekirdek), mitleri, sembolleri ve hafızayı alıp modern siyasi bir forma kavuşturmak olarak anlaşılmalıdır. “Kendine has” olan, işte bu hammaddenin işleniş biçimindeki, yapılan vurgulardaki ve oluşturulan gelecek tahayyülündeki özgüllüktür. Bir Amerikan milliyetçiliği ile bir Japon veya Türk milliyetçiliği aynı evrensel ilkelerin farklı tezahürleridir; her birini “milliyetçilik” ortak paydasında buluşturan, ancak her birini kendine özgü kılan, beslendikleri damarlar ve çözdükleri sorunlardır.
Kendine Has Milliyetçi İdeolojinin Kurucu Unsurları
Kendine has bir milliyetçi ideoloji, soyut bir doktrinden ibaret olmayıp, toplumun tüm katmanlarına nüfuz eden, ortak bir idrak çerçevesi sunan kapsamlı bir anlam haritasıdır. Bu haritanın temel koordinatları şunlardır:
Müşterek Bir Tarih Anlatısı ve Altın Çağ Mitleri:
Her güçlü milliyetçi ideoloji, milletin kökenlerini kutsal bir geçmişe bağlar. Bu, Ernest Renan’ın ifadesiyle “tarihin yanlış anlaşılması” olsa da, millî bilinç için hayati öneme sahiptir. Milleti sıradan bir nüfus yığını olmaktan çıkarıp, tarihsel bir misyonun taşıyıcısı kılar. Örneğin, modern Yunan milliyetçiliği, kendini Antik Yunan’ın ve Bizans’ın varisi olarak tanımlamıştır. Bu, yalnızca bir gurur meselesi değil, aynı zamanda bir siyasi varlık iddiasının ve toprak talebinin de temelidir. Bu tür bir anlatı olmadan, bireyler arasında sadece mekanik bir birliktelik olur, kader birliği olmaz. Bu anlatı, milletin “nereden gelip nereye gittiğini” bilmesini, dolayısıyla belirsizlikler karşısında yönünü kaybetmemesini sağlar.
Sınırları Çizilmiş Bir Vatan Tahayyülü:
Milliyetçi ideoloji, soyut bir coğrafyayı, ataların kanıyla sulanmış, manevi hatıralarla yüklü, “kutsal” bir vatana dönüştürür. Vatan, sadece üzerinde yaşanan toprak parçası değil, millî kimliğin ayrılmaz bir parçasıdır. Her milletin kendine has milliyetçiliği, bu vatanın sınırlarının “nereden gelip nereye kadar uzandığına” dair jeopolitik bir muhayyile ve bu toprakların yitirilmesi durumunda yaşanacak ontolojik güvensizlik duygusunu içerir. Bu durum, özellikle diasporadaki milletler veya toprak kaybına uğramış toplumlar için en hayati motivasyon kaynağıdır. “Vatan” fikri olmaksızın milliyetçilik, köksüz ve savunmasız bir söyleme indirgenir.
Geleceğe Yönelik Ortak Bir Ülkü ve Medeniyet Misyonu:
Milliyetçilik sadece geçmişe değil, güçlü bir şekilde geleceğe bakar. Milleti ayakta tutan, onun tarihte oynayacağı büyük role, gerçekleştireceği “medeniyet misyonuna” olan inançtır. Bu, Amerikan “Manifest Destiny”sinden (Açık Kader), Rus “Üçüncü Roma” anlayışına, Fransız “medenileştirici misyon”undan (mission civilisatrice), Türk milliyetçiliğindeki “Kızıl Elma” ülküsüne kadar uzanır. Bu ülküler, milletin genç nesillerine ufuk çizer, onlara gündelik sıkıntıları aşan bir varoluş gayesi sunar. Kendine has milliyetçi ideolojisi zayıflamış bir toplum, gelecek ufkunu kaybeder; bireyler sadece günübirlik ekonomik çıkarlar peşinde koşan, atomize olmuş bir yığına dönüşür.
Ortak Bir Hasım ve Tehdit Duygusu:
Carl Schmitt’in “siyasal olan”ı dost-düşman ayrımına dayandırması gibi, millî kimliğin oluşumu ve pekişmesi de bir “öteki”ne ihtiyaç duyar. Kendine has milliyetçi ideoloji, milletin varlığına yönelik iç ve dış tehditleri tanımlar ve bu tehditlere karşı topyekûn bir seferberlik ruhu yaratır. Bu hasım, tarihsel bir düşman olabileceği gibi, asimilasyon, kültürel emperyalizm veya iç bölücülük gibi daha soyut tehditler de olabilir. Bu ideoloji olmadan, millet kendini tehditlere karşı organize edemez ve uyanık tutamaz; bir kriz anında hızla çözülebilir.
İdeolojisiz Milletin Krizi: Yaşayamamanın Üç Hali
Tezimizin sınanması için, kendine has ve güçlü bir milliyetçi ideolojiden yoksunluğun nelere yol açtığına bakmak gerekir. Bu “yaşayamama” hali, üç temel biçimde tezahür eder:
Osmanlıcılığın Başarısızlığı ve Ulus-Devletlere Bölünüş:
- yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nu bir arada tutmak için geliştirilen Osmanlıcılık ideolojisi, bir “Osmanlı milleti” yaratmayı hedefliyordu. Ancak bu ideoloji, milleti “yukarıdan” ve yapay bir siyasi sadakat etrafında tanımlayan, derin etnik ve dini kökleri olmayan bir üst kimlik projesiydi. Kendine has bir “Osmanlı milliyetçiliği”, ne Sırpların, ne Yunanların, ne de Arapların kendi etnik çekirdeklerinden doğan milliyetçilikleriyle rekabet edebilecek bir tarih anlatısına, vatan tahayyülüne veya ortak bir ülküye sahipti. Sonuç, bu cılız ideolojinin, güçlü ve otantik milliyetçi cereyanlar karşısında çökmesi ve koca bir imparatorluğun ulus-devletlere bölünerek “yaşayamaması” oldu.
Asimilasyon ve Kültürel Ölüm:
Kendine has bir milliyetçi ideoloji geliştiremeyen etnik gruplar, daha güçlü ve organize bir milliyetçiliğe sahip komşu milletler içinde erimeye mahkûmdur. Bu, fiziksel bir ölüm değil, millet olarak bir ölümdür. Örneğin, İngiltere, İskoçya ve Galler gibi farklı etnik çekirdekler, tarihsel süreç içinde “İngiliz” (British) üst kimliği etrafında asimile olmuş ve Kelt dilleri yok olma tehlikesiyle karşı karşıya kalmıştır. Son yıllarda İskoçya ve Galler’de görülen milliyetçi uyanış, tam da bu “kendine has” ideolojilerini yeniden inşa etme çabasıdır. Eğer bir topluluk, kendi dilini, tarihini ve gelecek tahayyülünü sistematik bir ideolojiyle koruma ve yüceltme refleksini kaybederse, birkaç nesil içinde hâkim kültür içinde “yaşayamaz” hale gelir.
Post-Modern Parçalanma ve Atomizasyon:
Günümüzün gelişmiş Batı toplumlarında milliyetçi ideolojinin aşırı bireycilik, çok-kültürcülük ve küreselleşme söylemleri karşısında zayıflaması, milletlerin “içeriden çöküşü” riskini doğurmaktadır. Ortak bir tarih anlatısı “suçluluk” psikolojisiyle değersizleştirilir, vatan fikri küresel bir köye indirgenir, millî ülkülerin yerini tüketim kültürü alır. Bu durumda millet, ortak bir irade sergileyemeyen, büyük fedakârlıklar yapamayan, kısa vadeli hazlar peşinde koşan bireyler toplamına dönüşür. Bu, milletin biyolojik olarak değil, toplumsal sözleşmeyi ayakta tutan manevi bağların çözülmesiyle “yaşayamaz” hale gelmesidir. Böyle bir toplum, ne büyük bir ekonomik krizi ne de topyekûn bir savaşı kaldırabilecek sosyal sermayeye ve dayanıklılığa sahiptir.
Sonuç: Ruhsuz Bir Bedenin Akıbeti
Bu makale boyunca savunulduğu üzere, bir milleti millet yapan şey, ortak özelliklerin pasif bir şekilde taşınması değil, bu özelliklerin bilincine varılması, kutsanması ve bir gelecek projesi etrafında eyleme dönüştürülmesidir. Bu sürecin adı, kendine has milliyetçi ideolojidir. Bu ideoloji, milletin harcıdır; ortak dil, tarih, coğrafya gibi tuğlaları bir arada tutar ve onlara anlamlı bir şekil verir.
Millet, ancak bu ideoloji sayesinde bir “hayalî cemaat” olmaktan çıkar, etiyle kemiğiyle hissedilen, uğruna ölümü ve yaşamayı göze aldıran bir gerçekliğe dönüşür. Bu ideolojinin zayıflaması veya yokluğu, milleti tarihin öznesi olmaktan çıkarıp nesnesi haline getirir. Son tahlilde, bir millet için “yaşayamamak”, tarih sahnesinden silinmek, başka kimlikler içinde eriyip yok olmak veya bölünüp parçalanmak anlamına gelir. Bu akıbetten sakınmanın yegâne çaresi, milletin kendine has harcını sürekli olarak yeniden üretmesi, onu çağın şartlarına uyarlarken özünü muhafaza etmesidir. Ruhu (ideolojisi) çekilmiş bir millet bedeni, her an dağılmaya mahkûmdur.
Kaynakça
· Anderson, B. (2006). Hayali Cemaatler: Milliyetçiliğin Kökenleri ve Yayılması. Metis Yayınları.
· Gellner, E. (1992). Uluslar ve Ulusçuluk. İnsan Yayınları.
· Renan, E. (2016). “Millet Nedir?”. Milliyetçilik: Moderniteye Giden 5 Yol içinde. Ayrıntı Yayınları.
· Smith, A. D. (2002). Milli Kimlik. İletişim Yayınları.
· Smith, A. D. (2009). Ethno-Symbolism and Nationalism: A Cultural Approach. Routledge.
· Hobsbawm, E. J. (2010). Milletler ve Milliyetçilik: 1780’den Günümüze Program, Mit, Gerçeklik. Ayrıntı Yayınları.
Bir yanıt yazın