1.3. İran Türklerinin Demografik Durumu
Bilindiği gibi günümüzde İran coğrafyası, 1 648 195 km2 lik bir alan üzerinde bulunmaktadır. Bu alanın dörtte biri çöl olup insanların yaşamasına elverişli değildir. Geri kalan yaklaşık 1 200 000 km2 arazinin dörtte birini, yani 300 bin km2’lik kısmını Türklerin yaşadığı yerler oluşturmaktadır. Bu miktar Türkiye’nin % 40’ına tekabül etmektedir. Bu güne kadar İran’da yaşayan halkların istatistiği
yapılmamıştır. Ancak bazı İran Türk aydınlarının yaptıkları resmî olmayan önemli çalışmalara göre 2005 yılı itibariyle İran Türklerinin 30-33 milyon civarında olduğu ileri sürülmektedir (Sarrafî 1383/2005: 56).
İran Türklerinden ünlü ilim adamı Dr. Cevat Heyet’in İran’da yayımlanan “Varlık” dergisinde yayımladığı ve önemli mehazlara dayanarak yazdığı makalede bildirdiğine göre 70 milyona yakın İran nüfusunun yaklaşık 30 milyonunu Türkler oluşturmaktadır. Türkler tek başına Farslar dâhil, diğer etnik gruplara göre çoğunluğu oluşturmaktadır. Başka bir ifade ile İran’daki etnik gruplar içerisinde sayı itibariyle Türkler birinci sırayı almakta, hatta tek başına bunların nüfusu diğer bütün etnik grupların toplam nüfusuna yakın bulunmaktadır. Birleşmiş Milletlerin 1998 yılı raporuna göre bahse konu etnik grupların ana dillerine göre İran’daki nüfus dağılımı;
Azeriler 23.5, Farslar 22.0, Lorlar 4.28, Kürtler 3.25, Türkmenler 2.0,
Kaşkaylar 2.0, Horasan Türkleri 1.5 ve Araplar 1.2 milyon civarındadır.
Görüldüğü gibi 1998 yılı itibariyle, Azerî Türkleri 23.5 milyon; Türkmenler 2.0 milyon; Kaşkaylar 2.0 milyon; Horasan Türkleri 1.5 milyon olmak üzere toplam 29 milyon20 etmektedir (Hey’et 1383/2005: 130 vd.). (1970 yılında İran’ın nüfusu 25 milyon iken İran Türklerinin nüfusu 12 milyondur. İran’ın hakim unsuru kabul edilen Farslar ise 8-9 milyonluk bir kitleden ibarettir (Atsız 1997: 55). Bu miktarları bugünkü İran nüfusu ile orantılarsak İran Türklerinin nüfusunun 35 milyon civarında olduğu anlaşılır.)
İran coğrafyası, Anadolu gibi hem Türk soyları, hem de Türk kültürü
bakımından Türk dünyasının bir kesiti gibidir. Hemen her Türk boyundan insanın bulunduğu ve bütün Türk kültür unsurlarının yaşadığı kadim bir Türk yurdudur.
1.3.1. Azerbaycan Türkleri
İran Türklerinden bazıları kendilerini Azerbaycan Türkü veya Azerî Türkü diye adlandırmaktadır. Böyle bir adlandırma ile dünya siyaset meydanında, 1828 Türkmençay Antlaşması ile Büyük Azerbaycan’ın bölünmüşlüğünün ortadan kalkması için Kuzey ve Güney Azerbaycan’ın haklarını birlikte müdafaa etme amacını gütmektedirler. Tahran yönetiminin bu adlandırmadan rahatsız olması da onların haklılığını göstermektedir. Ancak son yıllarda aydınlar ve halk daha çok Türk kimliğini kullanmakta, Türk olduklarını ifade etmektedirler. Azerbaycanlılığı alt kimlik gibi kullanmaktadırlar. İran coğrafyasında Türkler yoğun olarak üç bölgede yaşamaktadır. Hâlihazırda Türklerin, yoğun olarak bulunduğu üç bölgeden en büyüğü, merkezi Tebriz olan, “Azerbaycan”, “Güney Azerbaycan” ya da “Kuzey-Batı Türk Yurtları” diye adlandırılan, Tahran’ın doğusundan başlayarak güneyde Büyük Çöl (Deşt-i Kebir)’ün batı sınırlarını takiben Kum’a, oradan da batıya yönelerek Tefriş, Melayir, Nihavend, Hemedan’ın batısından kuzey-batıya yönelip Bicar, Miyandap, Soğukbulak (Mehabat), Nağadey, Türk-İran-Irak sınırının kesiştiği noktadan
Türkiye sınırı boyunca uzanıp Nahcivan, Ermenistan, Azerbaycan sınırı boyunca Hazar kıyısına ulaşıp, güneyde Taliş, Halhal, Rudbar, Kazvin’den Tahran’a ulaşan sınırlar arasında kalan bölgedir. Burası, takriben 170 000 km2’lik bir alanı kapsamakta olup, İran Türklerinin dörtte üçü yani, 20 milyon kadarı burada yaşamaktadır. Bölgenin iki milyondan fazla nüfusu ile merkezî şehri Tebriz olmakla birlikte en çok Türk nüfusunun bulunduğu şehirlerden biri hatta birincisi Tahran’dır.
Tahran’ın nüfusunun yaraya yakını Türk’tür. İran Türklerinin hemen hemen dörtte bir kadarı Tahran’da yaşamaktadır. Tahran, ünlü tarihçi Jean Paul Roux’nün ifadesi ile bir Azerî (Türk) kenti sayılmaktadır (Roux 2007: 462).
Makü, Culfa, Merend, Şebüster, Tebriz, Meşkinşehr, Germi, Keleyber, Erdebil, Serab, Halhal, Miyane, Zencan, Sultaniye, Hürremdere, Kazvin, Kerec, Save, Kum, Tefriş, Komican, Hemedan, Melayer, Nihavend, Senendec, Bicar, Goşaçay (Miyandab), Nağadey (Nagade), Merağa, Urmiye, Salmas, Hoy bu bölgenin önemli şehirlerinden olup, Tebriz, bölgenin her yönüyle merkezî şehri konumunu haizdir.
Bu bölgede Acırlu, Afşar, Ak-Koyunlu, Amele, Ayrım, Baharlı, Bayat, Begdili, Bayındır, Borçalu, Calallı, Çepni, Deler, Dümbüllü, Emvarlu, Gelbağî, Halaç, HanÇobanlu, Hara-Kanlu, Hudabendelü, İnanlu, İspirlu, Kaçar Kengerlü, Kaçar, KaraÇorlu, Kara-Gözlü, Kara-Koyunlu, Karapapak, Keleven, Kengerlü, Kıpçak, Köseler,
Kurd-Beçe, Kurd-Beglü, Lek, Memmedli, Muğanlı, Mukaddem, Musulu, Osanlu, Rumlu, Sa’dlu, Sarıcalu, Sulduz, Şah-Seven, Şamlu, Tekeli, Türkâşvend, Türkmen, Ustacalu, Varsak, Yarcanlı, Zeğel, Zerger, Zülkadır gibi belli başlı Türk boyları yaşamaktadır.
Farklı boylara mensup olmaları ve çeşitli yörelerde boy adı dışında
değişik adlar altında anılmalarına rağmen bölgedeki Türklerin tamamı, yukarıda da değinildiği gibi “Türk” şeklinde ifade edilir.
Bütün bu bölgede yaşayan Türklerinin tamamı Müslüman’dır.
Büyük çoğunluğu İslâm’ın 12 imamlı Şiâ mezhebine bağlıdırlar. Lâkin Urmiye, Sulduz, Halhal ve Heştper etrafında Sünnî (Şaifî veya Hanefî) mezhebinde olan Müslümanlar da vardır (Sarrafî 1383/2005: 59) Ayrıca İran’ın Belucistan Çabahar, Sıravan ve İranşehr’de Fars halkının % 95’i Sünnîdir. Resmi olarak % 7
gösterilmiştir. Oysa gayri resmi İran nüfusunun % 15’i Sünnîdir (Muhsiniyan Rad 2004: 3) İran Türkleri mezhep taassubu içerisinde değiller. Türkiye’deki marjinal gruplar gibi orada da mezhep taassubu içinde olanlar görülmektedir.
Prof. Dr. Ali. Kafkasyalı ”İRAN TÜRKLERİ” Kitabından alınmıştır.
Bir yanıt yazın