Sefa Yürükel
Eleştirel düşünme, bireylerin bilgiye ulaşmasını, onu sorgulamasını ve rasyonel temellere dayalı sonuçlar çıkarmasını sağlayan en temel entelektüel süreçlerden biridir. Ancak, İslam dünyasında bu düşünme biçimi tarih boyunca çeşitli baskılarla karşılaşmıştır. İslam’ın erken dönemlerinde bilim ve felsefe büyük gelişmeler gösterse de, Gazali’nin (1058-1111) fikirleriyle birlikte akılcı düşünce ve felsefenin yerine dogmatik iman anlayışı güç kazanmıştır (Nasr, 2001).
İslam ve Felsefi Düşüncenin Gerilemesi
Orta Çağ’da İslam dünyasında gelişen felsefi akımlar, özellikle İbn Rüşd gibi düşünürler tarafından desteklenmiştir. Ancak Gazali’nin Tehafütü’l-Felasife (Filozofların Tutarsızlığı) adlı eseriyle Aristotelesçi felsefenin ve akılcı düşüncenin dine aykırı olduğu iddia edilmiş, bu da İslam dünyasında felsefi düşüncenin geri çekilmesine yol açmıştır (Hodgson, 1974). Bunun sonucu olarak, bilim ve felsefeye dayalı özgür düşünce yerini dogmatizme bırakmış, Batı dünyası Rönesans ve Aydınlanma hareketleriyle ilerlerken, İslam dünyası durağan bir sürece girmiştir.
Günümüzde İfade Özgürlüğü ve Düşünce Kısıtlamaları
Modern İslam toplumlarında eleştirel düşüncenin önündeki en büyük engellerden biri de ifade özgürlüğüne yönelik kısıtlamalardır. Blasphemy (dine hakaret) yasaları, İslam’a eleştirel yaklaşan düşünürlerin susturulmasına neden olmaktadır (Harris, 2004). Örneğin, birçok Müslüman ülkede dinî dogmalara karşı görüş belirten bireyler hapis, hatta ölüm cezası ile karşı karşıya kalabilmektedir.
Pew Research Center’ın 2019 raporuna göre, İslam dünyasında laik ve seküler görüşleri savunan bireyler, sık sık baskıya maruz kalmaktadır. Suudi Arabistan, İran ve Pakistan gibi ülkelerde ifade özgürlüğü, dinî değerler adı altında ciddi şekilde sınırlandırılmıştır (Pew Research Center, 2019).
Türkiye’de Laiklik ve Din Çatışması
Türkiye, Mustafa Kemal Atatürk’ün önderliğinde laik bir devlet olarak kurulmuş olsa da, özellikle son 20 yılda bu ilke giderek aşınmıştır. Adalet ve Kalkınma Partisi (AKP) iktidarında dinî referanslar, devlet yönetiminde giderek daha fazla yer almaya başlamış, din ve devlet işleri arasındaki sınır bulanıklaşmıştır (Yavuz, 2019).
Eğitim ve Laiklik Sorunu
Eğitim politikalarında yapılan değişiklikler, Türkiye’de bilimsel düşüncenin zayıflamasına neden olmuştur. 2017 yılında evrim teorisinin müfredattan çıkarılması, eğitimde dinî temelli bir yaklaşımın benimsenmesine yönelik önemli bir adım olarak görülmüştür (Eğitim-Sen, 2017).
AKP’nin eğitim politikaları incelendiğinde, imam hatip liselerinin sayısındaki artış dikkat çekmektedir. 2002 yılında 450 olan imam hatip lisesi sayısı, 2023 itibarıyla 5000’in üzerine çıkmıştır (TÜİK, 2023). Bu durum, dinî eğitimin laik eğitime tercih edildiğini ve bilimsel metodolojinin göz ardı edildiğini göstermektedir.
Diyanet İşleri Başkanlığı ve Siyasi Güç
Türkiye’de Diyanet İşleri Başkanlığı, devletin din üzerindeki kontrolünü sağlamak amacıyla kurulmuş olsa da, AKP döneminde giderek siyasi bir araç haline gelmiştir. Diyanet’in bütçesi, birçok bakanlıktan daha büyük hale gelmiş ve dinî söylemler siyasetle iç içe geçmiştir (White, 2012).
Bu süreç, Türkiye’de laiklik ilkesinin giderek zayıfladığını ve dinin, siyasi manipülasyon aracı olarak kullanıldığını göstermektedir.
Post-Yapay Zekâ Çağında Bilim ve Sekülerizm
Yapay zekâ çağında bilim ve teknoloji, insan düşüncesinin sınırlarını genişletirken, dogmatik inanç sistemleri hâlâ birçok toplumda bireylerin eleştirel düşünmesini engellemektedir. Özellikle İslam dünyasında ve Türkiye’de dinin politikleşmesi, bilime dayalı bir yönetim anlayışının önüne geçmektedir.
Öneriler:
• Türkiye’de ve İslam dünyasında bilimsel eğitime daha fazla önem verilmelidir.
• Dinî inançlar bireysel bir tercih olarak ele alınmalı, devlet yönetimine dahil edilmemelidir.
• Eleştirel düşünme becerileri, eğitim sistemine entegre edilmelidir.
• İfade özgürlüğü üzerindeki baskılar kaldırılmalı, insanlar inançlarını sorgulama hakkına sahip olmalıdır.
Sonuç olarak, post-yapay zekâ çağında ilerlemek isteyen toplumların bilimsel düşünceyi teşvik etmesi, dinin toplumsal ve siyasi etkilerini sınırlandırması ve bireylerin rasyonel düşünme becerilerini geliştirmesi zorunludur.
⸻
Kaynakça
• Coyne, J. A. (2009). Why Evolution is True. Viking.
• Dawkins, R. (2006). The God Delusion. Bantam Press.
• Eğitim-Sen (2017). “Evrim Teorisinin Müfredattan Çıkarılmasına Tepki.” [Online]
• Harris, S. (2004). The End of Faith: Religion, Terror, and the Future of Reason. W.W. Norton & Company.
• Hodgson, M. G. S. (1974). The Venture of Islam: Conscience and History in a World Civilization. University of Chicago Press.
• Nasr, S. H. (2001). Science and Civilization in Islam. Harvard University Press.
• Pew Research Center (2019). “The World’s Muslims: Religion, Politics, and Society.”
• Sagan, C. (1996). The Demon-Haunted World: Science as a Candle in the Dark. Random House.
• Tugal, C. (2009). Passive Revolution: Absorbing the Islamic Challenge to Capitalism. Stanford University Press.
• TÜİK (2023). “Eğitim İstatistikleri.”
• White, J. (2012). Muslim Nationalism and the New Turks. Princeton University Press.
• Yavuz, H. (2019). Islam, Populism and Regime Change in Turkey. Cambridge University Press.
Bir yanıt yazın