- 20 . Yüzyılın Başlarında Bakü: Etnik Gerilim ve Jeopolitik Mücadeleler 20 .yüzyılın başları, Bakü’nün sadece bölgesel değil, küresel anlamda da önemli bir jeopolitik merkez haline geldiği yıllardır. Özellikle Bakü’deki zengin petrol yatakları, şehri ekonomik olarak değerli kılmış ve stratejik açıdan büyük bir hedef haline getirmiştir (Atkin, 1979: 32). Bu gelişmeler, Azerbaycan Türkleri ve Ermeni nüfusu arasında derin etnik gerilimlerin artmasına neden olmuştur. 1917’de Rusya’daki Bolşevik Devrimi’nin ardından, Bakü’deki yönetim Bolşevikler ile Ermeni Taşnakları’nın eline geçmiştir (Swietochowski, 1985: 25). Bu iktidar değişikliği, Azerbaycan Türklerine yönelik baskıların artmasına, 1918’deki Bakü Türk Soykırımı’na zemin hazırlamıştır.
- 1918 Bakü Türk Soykırımı: İlk Büyük Soykırım
Bakü, 31 Mart – 2 Nisan 1918 tarihleri arasında, Bolşevikler ve Ermeni Taşnak güçlerinin desteğiyle Azerbaycan Türk nüfusuna karşı büyük çaplı bir soykırıma sahne olmuştur (McCarthy, 1983: 144). Bu soykırım, sadece Azerbaycan Türklerinin etnik kimliğine karşı bir yok etme hareketi değil, aynı zamanda onların varlıklarına, kültürlerine ve yaşam alanlarına karşı bir saldırıdır (Tadeusz, 2000: 309). Bakü Sovyeti’nin önderliğini yapan Stepan Şaumyan, Türk nüfusunu “karşı-devrimci unsurlar” olarak hedef almış ve bu soykırımı organize etmiştir (Hüseynov, 2011: 45). Azerbaycan’ın şehirlerinde ve köylerinde camiler, okullar ve Türk kültürüne ait yapılar tahrip edilmiş, 12.000’den fazla Azerbaycan Türkü öldürülmüştür (Kazemzadeh, 1951: 81). Aynı dönemde Ermeni Taşnak güçleri, Sovyetlerin desteğiyle Azerbaycan’ın farklı bölgelerinde soykırım hareketlerini sürdürmüştür (Suny, 1993: 244).
- 1929 Bakü Türk Soykırımı: Sovyet İşgali ve Ermeni İşbirliği
1920’de Sovyetler Birliği’nin Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti’ni işgal etmesiyle Azerbaycan’ın bağımsızlık süreci sona ermiş ve Bakü’de Sovyet egemenliği başlamıştır (Kavoukian, 2001: 172). Ancak Sovyetler Birliği, Bakü’deki Türk nüfusunu yok etmeye yönelik politikalarını 1920- 1929 arasında da sürdürmüştür. Sovyet Kızıl Ordusu’nun Bakü’yü yeniden işgali sırasında, Azerbaycan Türklerine yönelik soykırım hareketleri yeniden hızlanmıştır (McMeekin, 2011: 276). Sovyetler ve Ermeni Taşnakları’nın işbirliğiyle gerçekleştirilen bu soykırımda, Azerbaycan Türk nüfusuna yönelik toplu öldürmeler, sürgünler ve kültürel soykırımlar gerçekleştirilmiştir (Tadeusz, 2000: 309).
Bu dönemde, en az 20.000 Azerbaycan Türkü öldürülmüş, büyük bir kısmı ise sürgün edilmiştir (Hasanlı, 2014: 257). Bakü, Karabağ, Kuba, Şamahı ve Gence gibi bölgelerde büyük ölçekli saldırılar yapılmış, camiler, okul binaları ve diğer Türk kültürel mirası tahrip edilmiştir. Sovyetler, Ermeni güçlerinin desteğiyle bu soykırımı gerçekleştirmiş ve Ermeni Taşnakları’nın Bakü ve çevresindeki yerleşim alanlarındaki etkinliği pekiştirilmiştir (Kocharyan, 2010: 192).
- Soykırımın Sorumluları: Sovyetler Birliği, Ermeni Taşnakları ve Bölgedeki Güç Boşlukları
4.1. Sovyetler Birliği ve Kızıl Ordu
Sovyetler Birliği, Bakü’deki petrol yataklarını kontrol etmek ve Azerbaycan’ın bağımsızlık mücadelesini sona erdirmek amacıyla 1929’da Bakü’yü yeniden işgal etmiştir (Hüseynov, 2011: 45). Kızıl Ordu’nun 11. Tümeni, Sovyetler’in desteklediği Ermeni güçleriyle işbirliği yaparak, Türk nüfusuna yönelik toplu öldürme, sürgün ve kültürel soykırımlara imza atmıştır (Hasanlı, 2014: 257). Sovyetler’in bu bölgedeki stratejik hedefleri, Azerbaycan Türk nüfusunun yok edilmesine zemin hazırlamıştır.
4.2. Ermeni Taşnak Güçleri
Ermeni Taşnak örgütleri, Bakü’de Sovyet desteğiyle Azerbaycan Türklerine karşı büyük bir soykırım gerçekleştirmiştir. Ermeni militanlar, Azerbaycan köylerini yakmış, camileri yıkmış ve Türk halkını hedef almıştır (Suny, 1993: 244). Ermeni Taşnakları’nın bu hareketleri, hem Sovyet işgali sırasında hem de daha önceki yıllarda Azerbaycan Türk nüfusunun yok edilmesinde etkili olmuştur. Sovyetler Birliği’nin desteğiyle bu soykırımlar daha sistematik hale gelmiştir (Bournoutian, 2001: 139).
4.3. İngilizlerin Dolaylı Etkisi
İngilizlerin 1918’de Bakü’yü ele geçirmeleri ve 1919’da bölgeden çekilmeleri, Sovyetlerin işgali sırasında yaşanan etnik temizlik ve soykırımın kolaylaşmasına zemin hazırlamıştır. İngilizlerin yönetim boşluğunda, Sovyetler Birliği ve Ermeni güçleri bu fırsatı değerlendirmiştir (Kazemzadeh, 1951: 81). İngilizler, bölgedeki etnik gerilimlere müdahale etmek yerine, Sovyetler’in ve Ermeni güçlerinin Türk nüfusuna yönelik soykırım hareketlerine göz yummuşlardır.
- Kaybedilen Türk Nüfusu ve Demografik Değişim
1918’deki Bakü Türk Soykırımı, Azerbaycan Türklerinin büyük kayıplar vermesine yol açmıştır. 20.000 ile 30.000 arasında değişen ölü sayıları, Azerbaycan’daki Türk nüfusunun büyük bir kısmının yok olmasına neden olmuştur (Tadeusz, 2000: 309). Ayrıca, Türk kültürüne ait yapılar tahrip edilmiş, camiler, okullar ve diğer kültürel miras yok edilmiştir. Soykırım, özellikle şu bölgelerde yoğunlaşmıştır:
• Bakü: Hükümet binaları ve Türk yöneticiler hedef alınmış, çok sayıda Türk aydını ve memuru infaz edilmiştir (Yazıcıoğlu, 2004: 47).
• Karabağ: Ermeni güçleri, Sovyet desteğiyle Azerbaycan köylerine saldırarak Türk nüfusunu hedef almıştır (Swietochowski, 1985: 110).
• Kuba ve Şamahı: Bu bölgelerde büyük ölçekli soykırımlar gerçekleştirilmiş, camiler ve evler ateşe verilmiştir (Kazemzadeh, 1951: 91).
- Sonuç ve Değerlendirme
1918 Bakü Türk Soykırımı, Azerbaycan halkının yaşadığı en trajik olaylardan biri olarak tarihe geçmiştir. Sovyet işgali, Azerbaycan’ın bağımsızlığını sona erdirmiş ve Ermeni Taşnak gruplarının Azerbaycan Türklerine yönelik soykırım hareketleri devam etmiştir. 1918’deki olayların başlıca sonuçları şunlardır:
• Azerbaycan’ın bağımsızlığının sona ermesi ve Sovyetler Birliği’ne bağlanması.
• Türk nüfusunun büyük kayıplar vermesi ve kültürel mirasının yok edilmesi.
• Demografik değişim ve Sovyetler Birliği’nin desteklediği etnik grupların bölgeye yerleştirilmesi.
Bu olaylar, sadece Azerbaycan’ın değil, tüm Türk dünyasının tarihinde önemli bir kırılma noktasıdır. Uluslararası akademik çalışmalarda bu soykırımın daha fazla yer bulması, tarihsel belleğin korunması açısından büyük önem taşımaktadır.
Kaynakça
• Atkin, M. (1979). Russia and Iran, 1780-1828. University of Minnesota Press.
• Bournoutian, G. (2001). A History of the Armenian People. Mazda Publishers.
• Hasanlı, J. (2014). At the Dawn of the Cold War: The Soviet-American Crisis over Iranian Azerbaijan, 1941–1946. Rowman & Littlefield.
• Hüseynov, R. (2011). Azerbaijan and the Great War. Baku: Qanun.
• Kazemzadeh, F. (1951). The Struggle for Transcaucasia (1917-1921). New York: The Philosophical Library.
• Kocharyan, R. (2010). Soviet Nationality Policies in Azerbaijan and the Politics of Azerbaijani National Identity. Stanford University Press.
• Kurat, A. N. (1970). Türkiye ve Rusya: XVIII. Yüzyıl Sonundan Kurtuluş Savaşına Kadar Türk-Rus İlişkileri. Ankara Üniversitesi Basımevi.
• McCarthy, J. (1983). Muslims and Minorities: The Population of Ottoman Anatolia and the End of the Empire. New York University Press.
• McMeekin, S. (2011). The Russian Revolution: A New History. The Penguin Press.
• Pipes, R. (1997). The Formation of the Soviet Union: Communism and Nationalism, 1917-1923. Harvard University Press.
• Suny, R. G. (1993). The Revenge of the Past: Nationalism, Revolution, and the Collapse of the Soviet Union. Stanford University Press.
• Swietochowski, T. (1985). Russian Azerbaijan, 1905-1920: The Shaping of a National Identity in a Muslim Community. Cambridge University Press.
• Tadeusz, S. (2000). The Sovietization of Azerbaijan: The Communist Coup of April 1920. Columbia University Press.
• Yazıcıoğlu, İ. (2004). Kafkasya ve Türklerin Kafkasya’daki Rolü. İstanbul Üniversitesi Yayınları.
• Shvidkovsky, I. (1998). Soviet Nationalities Policy and the Rise of Azerbaijani Nationalism. Princeton University Press.
Bir yanıt yazın