Demokrat Parti 7 Nisan 1920 günü Tebriz’de Tahran hükümetine karşı bir isyan başlatır ve 15 Nisan 1920 günü “Azadistan” (Özgürlük Ülkesi) adı altında bağımsız bir cumhuriyet ilan eder (Swietochowski 1988: 246). Hiyabanî’nin liderliğindeki bu
hükümet, çok ciddî çalışmalar yapmaya başlar. Tahran yönetimi, Tebriz hükümetini kabul etmez. Muhbir Saltana Hidayet’in başkanlığında Tebriz üzerine bir ordu gönderilir. Muhbir Saltana, Tebriz Jandarma Birliği Komutanı Hüseyin Han Major ve Azerbaycan toprak ağaları ile anlaşarak 11 Eylül 1920 günü “Âlâ Kapı” (Yüce Kapı) denilen semtte bulunan hükûmet merkezine saldırır (Azeri 1994: 265 vd.). Üç gün boyunca bütün demokratların evleri yağma edilir. Muhbirlerin marifeti ile Şeyh Muhammed Hiyabanî’nin karargâh olarak kullandığı Şeyh Hasan Bademci’nin evi
sarılır. Hiyabanî, teslim olmaz. Arkadaşları ile birlikte öldürülür. Türk Ordusu Millî Mücadelenin ilk taarruzuna başlamadan 17 gün önce Tahran yönetimi Azadistan devletini ortadan kaldırır.
Hiyabanî’nin başlattığı bu hareket ve kurduğu “Azadistan” devletinin ömrü bir yıl bile sürmediği hâlde İran Türklerine çok şey kazandırmıştır. İran Türklüğüne bağımsızlık mücadelesi zevki tattırmıştır. Kısa sürede bütün köylerde Türkçe eğitim öğretim veren okullar açılmış, Türkçe yayınlar yapılmaya başlanmış, Türkiye ve Kuzey Azerbaycan’dan ilim adamları ve eğitimciler getirtilerek, Tebriz’de bir Yüksek Ticaret Mektebi açılmış, tiyatrolar, kütüphaneler, hastaneler kurulmuş (Togan 1979: II/117), 12 bin kişilik bir ordu oluşturulmuştur. Ayrıca köylülerden vergi ödeme yükümlülüğü kaldırılmış, devlet toprakları köylülere parasız dağıtılmış, vakıf toprakları ve büyük toprak sahiplerinin arazileri taksitle köylülere dağıtılmaya ve bedelinin mülk sahiplerine verilmesine başlanılmıştır (Ören 1980: 66).
Diğer yandan, Kasım 1917’de kurulan Hokand merkezli Bağımsız Türkistan Hükümeti, Rus birlikleri tarafından 6 Şubat 1918 günü Hokand şehri yerle bir edilerek ortadan kaldırılır. Ahmet Zeki Velidi Togan başkanlığında kurulan Orenburg merkezli Başkurt Millî Hükümeti Şubat 1918’de ortadan kaldırılır. Yine Alihan Bukeyhanulı başkanlığında Kazakistan’da 17 Kasım 1917’de kurulan Semey
merkezli Alaş-Orda Millî Devleti, Temmuz 1919’da Sovyet güçleri tarafından dağıtılır.
O yıllarda siyasî durum İslâm âlemi için çok kötüdür. İngilizler, Fransızlar, İtalyanlar, Yunanlılar, Ermeniler ve Ruslar Anadolu’yu dört bir yandan işgal etmişler. İstanbul hükümeti esir durumundadır. Mustafa Kemal ve arkadaşları Ankara’da Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti’ni oluşturmaktadır. O güne
kadar Türk dünyasının ve İslâm âleminin önderi durumunda olan Osmanlı Devleti yok edilmek istenmektedir. Anadolu Türk devletini yok etmek isteyen emperyalist güçler, aynı zamanda yeni kurulan diğer Türk devletlerine de hayat hakkı tanımayacaktır. Atatürk’ün liderliğinde kurulan Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti, Azerbaycan’ın varlığını koruyamayacak, Rusya’dan yardım alıp diğer emperyalist güçlerle savaşmak için Azerbaycan’ın Sovyetleşmesine bile göz yummak mecburiyetinde kalacaktır (Sarıhan 1995: III/213 vd.).
Diğer Türk yurtları gibi Horasan-Türkmensahra bölgesi de defalarca çeşitli milletlerin işgal ve sömürüsü ile karşı karşıya kalmıştır. Moğolların ve Timurluların istilası, asırlarca İran’ın hâkimi olan Safevî, Kaçar ve Afşar Türkleri ile Özbekler ve Afganlar arasında defalarca el değiştirmesi sebebiyle çok yıpranmış, çok kayıplar vermiştir. 1717 yılından itibaren de Rusların bölgeyi işgal hareketleri bölgeyi ve bölge halkını perişan etmiştir. 1890 yılında Rusların Türkmenistan’ı işgal etmesi, Horasan-Türkmensahra Türkmenlerini çok etkilemiştir. 1916 yılında Kurban Muhammed’in
başkanlığında Türkmenler Ruslar’a karşı ayaklanınca, İran Türkmenleri de ayaklanmışlardır. Ancak çok geçmeden bir taraftan Ruslar diğer taraftan da İran yönetimi Türkmen ayaklanmasını aşırı şiddet uygulayarak ve katliam yaparak bastırmıştır.
Prof. Dr. Ali. Kafkasyalı ”İRAN TÜRKLERİ” Kitabından alınmıştır.
Bir yanıt yazın