Dr. Rıza Heyet: Güney Azerbaycan artık bir karar vermek zorunda, uyanış süreci başladı
Uzun yıllardır İran rejiminin baskıları altında yaşayan ve kültürel asimilasyona maruz kalan Güney Azerbaycan Türklerinin durumunu, ülkedeki siyasi sürecin sosyolojik ve politik kökenlerini ve İran’da Türklerin milli meselelerini, Güney Azerbaycan Türkü akademisyen Dr. Mehmet Rıza Heyet ile konuştuk
İran’ın Türk nüfusu, okurlar için her zaman gizemini korumuş bir konu olarak bilinir. İran’da tahmini olarak 40 milyona yakın Azerbaycan Türkünün yaşadığı biliniyor. İran’daki Türklerin bir kısmı Hazar kıyısına yakın bölgelerde, eski isimleriyle Afşaryurd ve Türkmençölü’nde yerleşmektedirler. İran’ın merkezi ve güneyinde yaşayan Türkler ise Kaşgayyurd bölgesinde yerleşmişler. Güney Azerbaycan, uzun bir süre boyunca Azerbaycan Türklerinin ikamet ettiği geleneksel coğrafyalardan biri olmuştur. Özellikle 19. yüzyılın ilk çeyreğinde Kuzey ve Güney Azerbaycan’ın Gülüstan ve Türkmençay Antlaşması ile ayrılmasına dek, Kuzey’de ve Güney’de varlığını sürdüren hanlıklar arasında siyasi temaslar kuruluyordu. Nitekim, Kaçar lideri Feteli Şah’ın Azerbaycan hanlıklarını birleştirme siyasetinin arkasında yatan itici güç de buydu. Gülüstan Antlaşması ile başlayıp Türkmençay Antlaşması ile biten süreçte, Azerbaycan, Aras nehri esas alınmak üzere iki parçaya bölündü.
Güney Azerbaycan’da entelektüel açıdan iki esas uyanış dönemi oldu. Bunlardan biri 1918-1920 yılları arasında Şeyh Mehemmed Hiyabani’nin önderliğinde, diğeriyse 1945-1946 yıllarında Seyid Sefer Pişeveri’nin önderliğinde gerçekleşmiştir. İki dönemde de Türk dilinde kitaplar ve derslikler neşredilmiş, milli matbuat zemini oluşmuştur. Bu dönemlerde Güney Azerbaycan’da milli ruhu besleyen edebi eserlerin de kaleme alındı. Bu dönemlerin dışında İran’da rejim değişikliğiyle neticelenen 1979 olaylarının ardından Güney Azerbaycan Türkleri entelektüel anlamda yeniden bir uyanışa geçti. Bu dönemde Azerbaycan Türkçesi’nde neşredilen “Varlıq” dergisi, Güney Azerbaycan entelektüellerinin sesini duyurma noktası haline geldi. Varlıq dergisi, önemli bir alim olan Cavad Heyet’in önderliğinde neşredilirken; Nutki, Ferzane, Kerim Meşruteçi, Savalan, Sehend gibi birçok yazar ve şairi bünyesinde barındırmıştır.
Hem Türkiye hem de Kuzey Azerbaycan’da ismini en çok duyduğumuz Güney Azerbaycan şairlerinden biri Mehemmed Hüseyn Şehriyar’dır. Şehriyar’ın edebi açıdan etkilendiği eski Azerbaycan Türkü şairler Nizami Gencevi, Hafız Şirazi ve Şirvan gibi divan ustalarıdır. Azerbaycan Türkçesinde görkemli eseri iki bölümden oluşan “Heyder Baba’ya Salam” şiiridir. Heyder Baba dağı önemli bir metafordur çünkü, efsaneye göre Şuşa’da yükselen Sarı Baba dağı ile Heydar Baba dağı kardeştir. Bu kardeşlerden hangisi ilk uyanırsa, diğerini selamlayarak uyandırır. Şehriyar bu metaforla birbirinden ayrı düşen iki kardeşin birbirine kavuşacağı mesajını verecektir. Bugün Güney Azerbaycan aydınları uzun süredir peşinde oldukları hedefin mücadelesini vermeye devam etmektedir. İran rejiminin baskıları, kültürel asimilasyonu bugün bütün Türk dünyasında tepkiyle karşılanmaktadır.
İran’da masum bir kadının ahlak polisi tarafından darp edilerek öldürülmesinin ardından patlak veren protesto olayları ve sonrasında yaşananlar tüm dünyanın gündeminde. Varlıq Dergisi Genel Yayın Yönetmeni, TEBAREN Başkanı, Güney Azerbaycan Geçici Milli Meclisi Teşkilat Komitesi Üyesi ve Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Öğretim Üyesi Dr. Mehmet Rıza Heyet, çalkantılı bir siyasi dönemeçten geçen İran’daki Türklerin durumunu Kırım Haber Ajansına değerlendirdi.
Türk dünyası birbirine bağlı coğrafyalardır. Birbirinden uzak olanlar bile birbirini etkilemektedir. Bugün Doğu Türkistan’da soydaşlarımıza yapılan zulüm, Tebriz’de, Ankara’da, Bakü’de, Kırım’da aynı acılarla hissediliyor.
Dr. Rıza Heyet -KIRIM HABER AJANSI
Bir yanıt yazın