Kaşkay Türk edebiyatına dolayısıyla İran Türk edebiyatına çok büyük hizmet eden bir edebî şahsiyet de Kaşkay Türklerinin Afşar/Şeş Bölük tayfasından Esedullah Merdanî Rehimî (d. 1952) 76 ’dir. Rehimî Türk dünyası edebiyatına beş kitap kazandırmıştır. Kitaplarından biri, beş bin Kaşkay Türk atasözünü ihtiva eden “Darb-ı Meselha-ye Torkî Kaşkayî (1380)”; İkincisi “Asanaklar (Maniler) “Teraneha-ye Torkî Kaşkayî (1380)”(Kaşkay Manileri);
Kaşkay Türk Dili ve Onun Tarihini “Zeban-e Torkî Gaşġayî ve Şivenigâriş An (1381)”; Kaşkay Türkçesinin Grameri “¾odâmuz Zeban-e Torkî ßaşġayî ve Mebanî Destur-e Zeban An (1382)” ve
“ßaşġayî Sözlügü (2007). Büyük bir heyecan ve gayretle çalışmalarını devam ettiren Esedullah Merdanî şiir de yazmaktadır (Kafkasyalı 2009: 281 vd.).
Kaşkay Türklerinin çok önemli bir edebî şahsiyeti de Ersalan Mirzayî77’dir.
Şiirlerinde genellikle Kaşkay Türklerinin siyasî ve sosyal meselelerini, onlarınhürriyet ve istiklâl mücadelelerini ve Kaşkay halkının, son yüzyılda, Birinci Dünya Savaşı, İkinci Dünya Savaşı, 1953 Muhammet Musaddık hadisesi ve 1980’li yıllardaki iskân hareketinde olmak üzere dört defa yerli ve yabancı güçler tarafındanişgale maruz kalmalarını, hürriyet ve istiklâllerinin ellerinden alınmasını konuetmiştir. Dede Korkut geleneğinin sadık bir devamcısı olarak halkının sesini ve sözünü seslendirmektedir. Halkının, gücüne güvenmekte, vatanına ve ana dili olanKaşkay Türkçesine çok önem vermektedir.
İran Türkmen edebiyatının da İran Türk edebiyatı içerisinde önemli bir yerivardır. Bir taraftan âşıklık/bahşilik geleneği ile günümüze kadar taşınan âşıkedebiyatı, halk hikâyesi ürünleri bir taraftan da Karacaoğlan, Yunus Emre, MahdumKulu Firakî (1730-1783) klâsik şiir geleneği ürünleri devam ederek İran Türkedebiyatına ayrı bir çeşni kazandırmıştır. İran’ın Türkmensahra (Akkale, enderTürkmen, Bocnurd, Gümüştepe, Hütten Küren, Kelale, Kümbet-é Kavus, Meravetepe, Neginşehir, Siminşehir, Türbetcam) bölgesinde sakin bulunan Türkmenler arasında bu kadim edebî geleneğin yanında çağdaş edebî gidişe uygun çalışmalar da sürdürülmektedir.
Köroğlu (Göroğlu), Şahsenem ile Garip, Zöhre ile Tahir, Sayat ile Hemra gibi Türkmen halk hikâyeleri ve Mahtumkulu Fıragi, Molla Nefes, Kemine, Mattaci ve Zelili gibi kadim Türkmen şairlerinin eserleri bölgenin temel klâsiklerini oluşturmaktadır. Diğer yandan çağdaş şair ve yazarların eserleri de hayli yekûntutmaktadır. Ne var ki, Türkmen şair ve yazarları eserlerini kendileri yayımlatmak mecburiyetinde olduklarından, kendileri de malî imkânsızlıktan eserlerini zamanındahatta ölünceye kadar yayımlayamadıklarından yayımlanmış eser sayısı azdır.Nurberdi Cürcanî (20. yüzyıl), Gurbangeldi Ahunber (1946- 2004), rubaîleri ile ünlüAraz Muhammed Şairi (1933-1973) gibi ünlü Türkmen şairlerinin eseserleri ölümlerinden sonra yayın yüzü görmüştür.
Dr. Abdurrahman Diyeci’nin anlatımı ile78 İran’da özellikle 1997 yılında, reformcuların Hatemî’nin başkanlığında iktidara gelmesinden sonra Türkmen dili veedebiyatında yeni bir dönem başlamıştır. Bu dönemin şairleri arasında AbdulgahharSufîrad, Ayıt Muhammet Ovnuk, Naz Muhammet Pakka, Anna Muhammet Sada,
Settar Sovgi, Gafur Hoca, Bahmen Muradî, Araz Muhammet Arazniyazi ve İbrahimBedehşan’dır. Türkmen şairler, kendi kitaplarını kendi sermayeleri ile çıkarmak mecburiyetinde olduklarından dolayı, bazıları eserlerini bastırmayı başarsalar da
birçoğu ömür boyu onun hasreti ile yaşamışlardır. Abdulgahhar Sufirad’ın “Dañ Nemli Gözüm” eseri, Naz Muhammed Pakka’nın “Söycek Bolsan”ı, SettarSovgi’nin “Savçı” sı, Bahmen Muradî’nin “Yürek Bukçam”ı, Anna MuhammedSada’nın “Gözleğ”i, Türkmen sahra çağdaş şiirinin başarılıörneklerindendir.
Diğer taraftan, Anna Muhammet Sada, Abdulgahhar Sufirad,AbdulhekimMahtumi, İbrahim Bedehşan çağdaş Türkmen serbest şiirinintemsilcileridir.
Şiirlerinin tamamını Türkçe yazan ve “Yöreg Tolğanı” (Yürek Dalgaları) adlıkitapta toplayan halk şairi Araz Muhammed İri (d. 1951) önemli Türkmen şairlerindendir.
Türkmensahra’da, roman ve hikâye alanında da önemli çalışmalar yapılmıştır. Ancak, bu eserler çoğunlukla Farsça yazılmıştır. Türkmensahra’da Farsça roman ve ikâye yazmak bir adet olarak kalmıştır. Bunun asıl nedeni, Fars dilindeki kitaplarınmasrafını yayınevlerinin üstlenmesi ve yazar için masrafsız olmasıdır. İslamdevriminden sonra, Türkmenler arasında hikâye ve roman yazmak gelişmiş ve Türkmen yazarlar İran’ın ünlü yazarları ile rekabete girmişlerdir. 1985’te BenderTürkmen şehrinde başlayan bu akım, 2000 yılına kadar İran edebiyatına güçlü ve önemli eserler sunmuştur.
Prof. Dr. Ali. Kafkasyalı ”İRAN TÜRKLERİ” Kitabından alınmıştır.
Bir yanıt yazın