Sefa Yürükel
Küresel güç rekabetinin teknoloji ekseninde yeniden şekillendiği bir çağda, askeri ittifakların doğası da köklü bir dönüşüm geçirmektedir. Soğuk Savaş’ın konvansiyonel caydırıcılık mantığı üzerine inşa edilen Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü (NATO), günümüzde yapay zekâ, kuantum hesaplama, hipersonik silahlar, otonom sistemler ve siber kapasiteler gibi ileri teknoloji alanlarında stratejik üstünlük arayışına girmiş bulunmaktadır. Bu paradigma değişimi, ittifakın kurumsal yapısında yeni mekanizmaların doğmasına yol açarken, üye ülkeler arasındaki hiyerarşik ilişkileri de görünür kılmaktadır. Aydınlık gazetesinin 2024 yılında gündeme getirdiği “Türkiye’siz teknolojik NATO girişimi” başlıklı haber, tam da bu dönüşümün Türkiye açısından ne tür dışlayıcı dinamikler ürettiğine işaret etmektedir. NATO’nun yeni nesil teknoloji inovasyon ekosistemi incelendiğinde, Türkiye’nin bazı kritik platformlardan uzak tutulmasının yalnızca siyasi gerilimlerle açıklanamayacak kadar yapısal nedenlere dayandığı, bunun ise hem Ankara’nın savunma sanayii stratejisini hem de ittifakın geleceğini derinden etkileyecek sonuçlar doğuracağı anlaşılmaktadır.
NATO’nun İnovasyon Dönüşümü ve Kurumsal Yeniden Yapılanma
İttifakın teknolojik dönüşüm çabalarının kökeni, 2014 Galler Zirvesi’nden itibaren ivme kazanan savunma harcamaları taahhütlerinin ötesine uzanmaktadır. 2019 Londra Deklarasyonu ile birlikte “NATO’nun yeni stratejik tehditlere uyum sağlaması” gerektiği resmen kabul edilmiş, 2021 Brüksel Zirvesi’nde ise “NATO 2030” vizyonu çerçevesinde teknoloji odaklı bir dönüşümün temelleri atılmıştır. Bu sürecin en somut çıktısı, 2022 Madrid Zirvesi’nde kabul edilen yeni Stratejik Konsept olmuştur. Belge, Rusya’yı “doğrudan ve en önemli tehdit” olarak tanımlarken, Çin’in yükselişini de “sistemik meydan okuma” şeklinde kodlamıştır. Bu çift yönlü tehdit algısı, NATO’yu yalnızca askeri caydırıcılıkta değil, teknolojik rekabette de proaktif bir pozisyon almaya zorlamıştır.
Söz konusu stratejik yönelimin kurumsal yansımaları hızla ortaya çıkmıştır. 2022 yılında NATO bünyesinde iki kritik yapı faaliyete geçirilmiştir: Kuzey Atlantik Savunma İnovasyonu Hızlandırıcısı (DIANA) ve NATO İnovasyon Fonu. DIANA, çift kullanımlı (sivil-askeri) derin teknolojilerin geliştirilmesini hızlandırmak üzere tasarlanmış, transatlantik bir hızlandırıcı ağı olarak kurgulanmıştır. NATO İnovasyon Fonu ise 1 milyar Avro’luk başlangıç sermayesiyle, üye ülkelerin girişim sermayesi fonlarına yatırım yapan bir fonlar fonu olarak yapılandırılmıştır. Bu iki kurumsal mekanizma, NATO’nun geleneksel savunma planlama süreçlerinden radikal bir kopuşu temsil etmektedir; zira devlet merkezli, hantal tedarik modelleri yerine start-up ekosistemi, risk sermayesi ve sivil inovasyonun askeri alana transferi gibi piyasa temelli bir yaklaşımı benimsemektedir.
Bu dönüşümün önemli bir boyutu da sınıflandırılmış bilgi paylaşımı ve teknoloji transferi rejimlerinin gevşetilmesidir. NATO’nun “teknolojik egemenlik” söylemi, özellikle ABD, Birleşik Krallık, Almanya, Fransa ve İtalya gibi çekirdek ülkeler arasında derinleştirilmiş bir işbirliğini teşvik ederken, ittifakın diğer üyeleri için daha seçici ve koşullu bir katılım modeli öngörmektedir.
DIANA ve İnovasyon Fonu’nda Katılım Hiyerarşisi
DIANA’nın kuruluş süreci, Türkiye açısından dikkat çekici dışlama örüntüleri barındırmaktadır. 2023 yılında duyurulan ilk DIANA hızlandırıcı merkezleri ve test merkezleri haritası incelendiğinde, Birleşik Krallık, Almanya, İtalya, Hollanda, Danimarka, Estonya, Kanada ve ABD gibi ülkelerde konuşlandırılan toplam on bir hızlandırıcı ve yirmi üç test merkezi arasında Türkiye’nin yer almadığı görülmektedir. Bu durum, 2024 itibarıyla ikinci dalga genişlemede de büyük ölçüde korunmuş, Türkiye’nin yalnızca sınırlı sayıda test merkezine ev sahipliği yapmasına izin verilmiştir. Oysa Türkiye, İnsansız Hava Araçları (İHA) ve insansız sistemler konusunda ittifakın en ileri teknolojik yetkinliklerinden birine sahip olmasına rağmen, karar alma ve yönlendirme mekanizmalarında temsil edilmemektedir.
NATO İnovasyon Fonu’nun yatırım portföyü de benzer bir ayrışmayı yansıtmaktadır. Fona katılan yirmi dört ülke arasında yer alan Türkiye’nin taahhüt ettiği sermaye miktarı, fonun genel yatırım stratejisinde belirleyici bir ağırlık oluşturmamaktadır. Daha da önemlisi, fonun ilk yatırım turlarında desteklenen girişimlerin coğrafi dağılımı, ağırlıklı olarak Kuzey Amerika ve Kuzey Avrupa merkezli bir inovasyon ekosistemini beslemektedir. NATO’nun Haziran 2024’te açıkladığı ilk yatırım portföyü; uzay teknolojileri, kuantum algılayıcılar, otonom robotik sistemler ve yapay zekâ destekli siber güvenlik alanlarında yoğunlaşırken, bu girişimlerin tamamına yakını Amerika Birleşik Devletleri, Birleşik Krallık ve Almanya merkezli şirketlerden oluşmaktadır.
Türkiye’nin Savunma Teknolojisindeki Yükselişi ve İttifak İçi Gerilimler
Türkiye’nin son yirmi yılda gerçekleştirdiği savunma sanayii atılımı, NATO içindeki geleneksel işbölümünü sorgulanır hale getirmiştir. 2002’de yüzde yirmi seviyesinde olan yerlilik oranı, 2024 itibarıyla yüzde sekseni aşmış durumdadır. Bayraktar TB-2 ve ANKA-S İHA sistemlerinin muharebe sahasında gösterdiği etkinlik, küresel silah piyasasında talep yaratan bir ürün gamının doğmasına yol açmıştır. TCG Anadolu Amfibi Hücum Gemisi ve milli muharip uçak KAAN projesi gibi platformlar, Türkiye’nin yalnızca bir teknoloji tüketicisi değil, aynı zamanda özgün sistem geliştiricisi olarak konumlandığını göstermektedir.
Bu yükseliş, paradoksal biçimde Türkiye’nin NATO’nun teknoloji işbirliği mekanizmalarından dışlanmasını tetikleyen unsurlardan biri olmuştur. Zira Türkiye’nin geliştirdiği sistemler, özellikle İHA teknolojileri, ittifak içindeki bazı çevrelerce “standart dışı” veya “birlikte çalışabilirliğe tam uyumlu değil” şeklinde değerlendirilmektedir. Bu eleştirilerin teknik gerekçelerden ziyade, jeopolitik konumlanma farklılıklarından kaynaklandığı açıktır. Türkiye’nin Rusya ile S-400 hava savunma sistemi tedariki süreci, ABD ile yaşanan CAATSA yaptırımları ve F-35 programından çıkarılması, transatlantik teknoloji transferi rejiminde derin bir güven krizine neden olmuştur.
Bu güven krizi, doğrudan NATO’nun yeni teknoloji mimarisine de yansımış bulunmaktadır. Amerika Birleşik Devletleri ve Almanya başta olmak üzere bazı müttefikler, Türkiye’nin DIANA ve İnovasyon Fonu gibi platformlarda daha etkin rol almasını, hassas teknolojilerin S-400 sistemleriyle bağlantılı risklere maruz kalabileceği gerekçesiyle engellemektedir. Bu yaklaşım, ittifak içinde “teknolojik güvenlik” kavramının giderek dar ve dışlayıcı bir yorumla ele alındığını ortaya koymaktadır.
Küresel Tedarik Zincirleri ve Transatlantik Asimetri
NATO’nun teknoloji girişimlerindeki dışlayıcı eğilim, yalnızca Türkiye’ye özgü bir mesele olmaktan çıkmış, daha geniş bir transatlantik asimetrinin parçası haline gelmiştir. ABD’nin CHIPS ve Bilim Yasası ile Avrupa Birliği’nin Avrupa Çip Yasası gibi düzenlemeleri, yarı iletken ve kritik teknoloji tedarik zincirlerini yeniden yapılandırmayı hedeflemektedir. Bu süreçte NATO’nun teknoloji platformları, aslında Batı ittifakının küresel rekabetteki konumunu tahkim etmeye yönelik araçlar olarak işlev görmektedir.
Türkiye’nin bu yapıdaki konumu, iki temel açmaz barındırmaktadır. Birincisi, Türkiye’nin yarı iletken, ileri malzeme ve kuantum teknolojileri gibi alanlarda Batı Avrupa ve Kuzey Amerika’ya kıyasla görece geride olması, doğal bir asimetri yaratmaktadır. İkincisi ve daha belirleyici olanı ise, Türkiye’nin bu alanlarda yakalamaya çalıştığı mesafenin, siyasi gerekçelerle sekteye uğratılmasıdır. ASELSAN, HAVELSAN ve TÜBİTAK BİLGEM gibi kuruluşların yapay zekâ ve siber güvenlik alanındaki yetkinlikleri, NATO projelerine entegre edilmek yerine rekabet unsuru olarak algılanmaktadır.
Bu asimetrinin en çarpıcı örneklerinden biri, NATO’nun “dijital dönüşüm” gündeminin uygulama süreçlerinde yaşanmaktadır. İttifakın 2024 yılında duyurduğu “Çok Alanlı Operasyonlar için Yapay Zekâ Stratejisi” belgesi, üye ülkeler arasındaki veri paylaşım standartlarını belirlerken, örtülü bir güvenlik hiyerarşisi inşa etmektedir. Belgeye göre, “güvenilir müttefik” statüsü, siber güvenlik olgunluk düzeyi ve istihbarat paylaşım geçmişi gibi kriterlere dayandırılmakta, bu da Türkiye’nin bazı veri havuzlarına erişimini kısıtlayabilmektedir.
Türkiye’nin Stratejik Yanıtı ve Alternatif İşbirliği Kanalları
Ankara, NATO’nun teknoloji girişimlerinde karşılaştığı dışlayıcı eğilimlere karşı iki yönlü bir strateji geliştirmektedir. Bir yandan, NATO içindeki mevcut yapıları dönüştürmeye yönelik diplomatik girişimler sürdürülürken; diğer yandan, alternatif işbirliği eksenleri inşa edilmektedir. Bu bağlamda, Türkiye’nin “stratejik özerklik” söylemi, yalnızca savunma sanayii tedarik zincirlerini çeşitlendirmeyi değil, aynı zamanda küresel teknoloji ortaklıklarını yeniden yapılandırmayı da içermektedir.
Türkiye’nin Birleşik Krallık, İspanya ve İtalya ile yürüttüğü ikili savunma teknolojisi ortaklıkları, NATO şemsiyesi dışındaki kanalları güçlendirmektedir. Özellikle Birleşik Krallık ile imzalanan “Savunma İşbirliği Anlaşması” çerçevesinde, insansız hava sistemleri ve yapay zekâ alanlarında somut projeler yürütülmektedir. Ayrıca Türkiye, Asya-Pasifik bölgesindeki teknoloji güçleriyle ilişkilerini derinleştirmekte; Güney Kore ve Endonezya ile yürütülen ortak üretim projeleri, Batı eksenli kısıtlamaları dengelemeye yönelik adımlar olarak değerlendirilmektedir.
Bu çerçevede, Türk savunma sanayiinin ihracat performansı da dikkate değerdir. 2024 yılında 7 milyar doları aşan savunma ve havacılık ihracatı, Türkiye’nin NATO dışı pazarlarda da rekabetçi bir aktör haline geldiğini göstermektedir. Bu durum, Ankara’ya NATO içindeki pazarlık pozisyonunu güçlendirebilecek bir manevra alanı sağlamakla birlikte, ittifak içi teknoloji işbirliğinin derinleşmesini teşvik eden değil, bilakis alternatif eksenlere yönelimi hızlandıran bir dinamik üretmektedir.
Teknolojik Dışlamanın Yapısal Sonuçları ve İleriye Dönük Projeksiyonlar
NATO’nun teknoloji girişimlerinde ortaya çıkan dışlayıcı modelin, hem Türkiye hem de ittifak açısından katmanlı sonuçları olacaktır. Kısa vadede, Türkiye’nin yapay zekâ ve veri analitiği gibi alanlarda NATO standartlarıyla uyumlu sistemler geliştirme kapasitesi sınırlanmakta, bu da ittifakın güney kanadındaki teknolojik bütünlüğü zayıflatmaktadır. Orta vadede, Türkiye’nin NATO dışı ortaklıklarının derinleşmesi, ittifakın teknoloji tedarik zincirinde ikili yapıların ortaya çıkmasına neden olabilecektir. Uzun vadede ise, NATO’nun “teknolojik iki kademeli” bir yapıya dönüşme riski belirginleşmektedir; çekirdek ülkeler derin teknoloji entegrasyonunu ilerletirken, diğer üyeler daha çok operasyonel katkıyla yetinmek durumunda kalacaktır.
Bu projeksiyon, yalnızca Türkiye’yi değil, aynı zamanda İspanya, Portekiz, Yunanistan ve Orta Avrupa ülkeleri gibi diğer NATO üyelerini de ilgilendirmektedir. Söz konusu ülkelerin savunma teknolojisi üretim kapasiteleri ve karar alma süreçlerine katılım düzeyleri, benzer bir asimetrik yapının süjesi olmaya adaydır. Dolayısıyla, NATO’nun teknoloji girişimlerinin yönetişim modeli, ittifakın demokratik meşruiyeti ve kolektif güvenlik ilkesi açısından da sorgulanmayı gerektirmektedir.
Türkiye’nin bu süreçte atması gereken adımlar çok boyutlu bir stratejik planlamayı zorunlu kılmaktadır. İlk olarak, NATO nezdindeki diplomatik girişimlerin, dışlanmanın teknik değil siyasi nedenlere dayandığını somut verilerle ortaya koyacak şekilde yürütülmesi önem taşımaktadır. İkinci olarak, Türk savunma sanayii şirketlerinin NATO İnovasyon Fonu’na yönelik proje teklifleri ve ortak yatırım girişimleri artırılmalı, böylece mevcut mekanizmalar içinden pozisyon kazanılmaya çalışılmalıdır. Üçüncü olarak, milli teknoloji hamlesi kapsamında yarı iletken ve ileri malzeme gibi alanlara yapılan yatırımlar hızlandırılmalı, böylece asimetrik bağımlılık azaltılmalıdır. Dördüncü olarak, NATO dışı işbirliklerinin bir denge unsuru olarak kullanılması sürdürülmeli, ancak bu eksen kaymasının ittifak içindeki yapısal konumlanmayı daha da zayıflatmasına izin verilmemelidir.
NATO’nun ise kendi teknoloji mimarisini gözden geçirmesi ve daha kapsayıcı bir yönetişim modeli benimsemesi, ittifakın uzun vadeli stratejik bütünlüğü açısından zorunlu hale gelmektedir. DIANA ve İnovasyon Fonu gibi yapılar, yalnızca teknolojik üstünlük arayışının değil, aynı zamanda ittifak içi dayanışmanın da araçları olarak tasarlanmalıdır. Aksi takdirde, teknoloji alanında derinleşen kutuplaşma, NATO’nun kolektif savunma omurgasını kemiren yeni bir fay hattına dönüşecektir.
Türkiye’nin bu süreçteki konumlanışı, yalnızca savunma sanayii stratejisinin değil, aynı zamanda Avrupa-Atlantik güvenlik mimarisindeki rolünün de yeniden tanımlanmasını gerektirmektedir. Gelişen dengeler, Ankara’yı hem NATO içinde daha etkin bir aktör olmaya hem de NATO dışı seçenekleri canlı tutmaya zorlayan bir stratejik gerilim alanı yaratmaktadır. Bu gerilimin yönetim biçimi, önümüzdeki on yılda Türkiye’nin uluslararası sistemdeki konumunun temel belirleyicilerinden biri olacaktır.
Kaynakça
NATO Public Diplomacy Division. (2019). London Declaration: Issued by the Heads of State and Government Participating in the Meeting of the North Atlantic Council in London. NATO Resmî Belgeleri, 4 Aralık 2019.
NATO. (2020). NATO 2030: United for a New Era – Analysis and Recommendations of the Reflection Group Appointed by the NATO Secretary General. NATO Resmî Yayını, Brüksel, 25 Kasım 2020.
NATO. (2022). Strategic Concept 2022: Adopted by Heads of State and Government at the NATO Summit in Madrid. NATO Resmî Belgeleri, 29 Haziran 2022.
NATO. (2023). DIANA – Defence Innovation Accelerator for the North Atlantic: Initial Governance and Site Selection. NATO Emerging Security Challenges Division, Ocak 2023.
NATO Innovation Fund. (2023). NIF Investment Strategy and Initial Capital Deployment Plan. NATO Innovation Fund Board, Brüksel, Mart 2023.
Fiott, D. (2023). “The European Defence Innovation Ecosystem: Between Transatlantic Ambitions and Strategic Autonomy.” European Security, 32(4), ss. 521-539.
Aydınlık. (2024). “Türkiye’siz teknolojik NATO girişimi.” Aydınlık Gazetesi, 15 Mart 2024, https://www.aydinlik.com.tr/haber/turkiyesiz-teknolojik-nato-girisimi-581359.
NATO. (2024). Artificial Intelligence Strategy for Multi-Domain Operations. NATO Allied Command Transformation, Norfolk, VA, Nisan 2024.
Küçükyılmaz, M. ve Özkan, G. (2024). “NATO’nun Dönüşümü ve Türkiye’nin Savunma Sanayii Stratejisi: DIANA ve İnovasyon Fonu Bağlamında Bir Değerlendirme.” Güvenlik Stratejileri Dergisi, 20(1), ss. 87-118.
Savunma Sanayii Başkanlığı. (2024). 2024 Yılı Faaliyet Raporu. T.C. Cumhurbaşkanlığı Savunma Sanayii Başkanlığı Yayınları, Ankara, Aralık 2024.
Bir yanıt yazın