Muharrem ayı, Anadolu Alevi-Bektaşi inancında yalnızca bir hicrî takvim başlangıcı değil, aynı zamanda evrensel bir yas ve direniş mevsimidir. Hz. Hüseyin ve beraberindeki yetmiş iki masumun Kerbelâ’da katledildiği bu ay, on iki gün süren matem orucuyla, aşureyle ve 14 Masum-u Pak’ın anılmasıyla derin bir manevî arınma sürecine dönüşür. Bu ibadetler ve yas pratikleri, yalnızca geçmişte yaşanmış bir trajediyi hatırlamak için değil, aynı zamanda zalime biat etmemenin, mazlumdan yana durmanın ve evrensel adalet duygusunun diri tutulması için icra edilir. Matem ayının her bir ritüeli, Ehl-i Beyt’in çektiği çileleri bedende ve ruhta yeniden yaşatarak, Kerbelâ’nın acısını çağlar ötesine taşıyan birer manevî köprü işlevi görür.
Muharrem Ayı ve Matem Mevsimi
Muharrem, İslâm öncesi Arap geleneğinde de haram aylardan sayılan, savaşın yasaklandığı, barışın ve hürmetin gözetildiği bir zaman dilimiydi. İslâm’ın doğuşuyla birlikte bu ay, manevî ağırlığını korumuş, ancak asıl anlamını Hz. Hüseyin’in şehadetiyle kazanmıştır. Kerbelâ faciasının hicrî 61 yılının 10 Muharrem’inde vuku bulması, bu ayı Ehl-i Beyt’e gönül verenler için ebedî bir matem mevsimine dönüştürmüştür. Anadolu Alevi-Bektaşi inancında Muharrem, yalnızca on günlük bir yas süreci olarak değil, on iki günlük kapsamlı bir arınma ve anma dönemi olarak yaşanır. Bu süre zarfında düğün, nişan ve eğlence tertip edilmez; saz dahi çalınmaz, mersiyeler sazsız okunur. Muharrem ayı, hayatın olağan akışını askıya alan, talibi nefsiyle yüzleşmeye ve Ehl-i Beyt’in acısını içselleştirmeye çağıran kolektif bir bilinç mevsimidir.
On İki İmam Orucunun Kökeni ve Felsefesi
Muharrem ayında tutulan oruç, Alevi-Bektaşi terminolojisinde On İki İmam Orucu veya Matem Orucu olarak adlandırılır. Muharrem’in birinci günü başlayan bu oruç, Hz. Hüseyin’in şehit edildiği onuncu güne iki gün daha eklenerek on iki güne tamamlanır. Eklenen bu iki gün, İmam Zeynel Abidin ile Hz. Zeynep’in Kerbelâ katliamından sağ kurtuluşuna duyulan şükrü ifade eder. On iki gün sürmesi, doğrudan On İki İmam’ı ve onların her birinin çektiği çileleri, sürgünleri ve şehadetleri sembolize eder. Bu oruç, İslâm öncesi Türk inanışlarındaki yas ve arınma pratiklerinin, Horasan’da şekillenen Ehl-i Beyt sevgisiyle birleşerek Anadolu’ya taşınmış halidir.
Matem orucunun en belirgin özelliği, tutan kişinin Kerbelâ’da susuz bırakılan Ehl-i Beyt’le özdeşleşmesidir. Bu nedenle oruç süresince su içilmez; su yerine ayran, hoşaf gibi sıvılar tüketilir. Et ve hayvansal ürünler yenmez, bıçak ve kesici aletler kullanılmaz, canlılara zarar verilmez. Bu kurallar, yalnızca fiziksel bir perhiz değil, aynı zamanda zalimin zulmünü hatırlatan her türlü davranıştan uzak durma iradesidir. Günümüzün çalışma ve sosyal hayat koşullarında sakal kesmemek veya yıkanmamak gibi şekilsel kurallar esnetilse de orucun özü ve manası bütün canlılığıyla korunmaktadır. Önemli olan, haksızlığa karşı duyulan ortak acıyı yürekte hissetmek ve bu acıyı kuşaktan kuşağa aktarmaktır.
Aşurenin Çift Yönlü Sembolizmi
On iki günlük matem orucunun sona ermesinin ardından kaynatılan aşure, Alevi-Bektaşi kültüründe hem acının hem de umudun aynı kazanda buluştuğu eşsiz bir paylaşım ritüelidir. Aşure, bir yanıyla Kerbelâ’da yaşanan katliamın yasını, diğer yanıyla ise İmam Zeynel Abidin ve Hz. Zeynep’in sağ kurtulması sayesinde Ehl-i Beyt soyunun devam etmesine duyulan şükrü simgeler. İçine konulan on iki çeşit malzemenin her biri sembolik anlamlar taşır; buğday Hz. Adem’i, nohut Hz. Musa’yı, fasulye Hz. İbrahim’i, pirinç Hz. Muhammed’i, ceviz Hz. Ali’yi, badem Hz. Hüseyin ve Hz. Hasan’ı temsil eder. On iki malzemenin bir araya gelmesi, On İki İmam’a ve evrendeki ilâhî birliğe işaret eder.
Aşure yalnızca ev içinde pişirilip tüketilmez; komşulara, farklı inançtan insanlara, yoldan geçen yolculara dağıtılır. Bu paylaşım, Kerbelâ’nın acısını ortaklaştırmanın yanı sıra, Hz. Hüseyin’in soyunun devamına ve adaletin er geç tecelli edeceğine duyulan inancın bir ifadesidir. Aşurenin günümüzde lokantalarda yıl boyunca sunulması veya Alevi olmayanlarca da tüketilmesi, bu kültürün evrenselliğini ve kuşatıcılığını gösteren bir zenginlik olarak değerlendirilmelidir. Her bir kaşık aşure, Kerbelâ’nın unutulmaması ve Hz. Hüseyin’in insanlığa bıraktığı direniş mirasının anılması için bir vesiledir.
14 Masum-u Pak Kimlerdir
Alevi-Bektaşi inancında Muharrem ayı boyunca yalnızca Hz. Hüseyin ve Kerbelâ şehitleri değil, Ehl-i Beyt’ten zulümle katledilen bütün masum çocuklar da anılır. 14 Masum-u Pak, Hz. Muhammed’in ve Hz. Ali’nin soyundan gelen, henüz ergenlik çağına dahi erişmeden zalimler tarafından şehit edilen ondört pak ve günahsız çocuktur. Bu çocukların ortak özelliği, Ehl-i Beyt’in nur taşıyıcıları olmaları ve siyasî iktidarların Ehl-i Beyt soyunu kurutma politikalarının en masum kurbanları olarak can vermeleridir.
Geleneksel Alevi-Bektaşi rivayetlerine göre 14 Masum-u Pak şunlardır: 1. Hz. Muhsin bin Ali (Hz. Fatıma’nın karnında şehit edilen oğlu), 2. Kasım bin Hasan (Hz. Hasan’ın oğlu, Kerbelâ’da şehit), 3. Abdullah bin Hasan (Hz. Hasan’ın oğlu, Kerbelâ’da şehit), 4. Ali Asgar bin Hüseyin (Hz. Hüseyin’in kundaktaki oğlu, Kerbelâ’da şehit), 5. Abdullah bin Hüseyin (Hz. Hüseyin’in küçük oğlu, Kerbelâ’da şehit), 6. Rukiyye binti Hüseyin (Hz. Hüseyin’in küçük kızı, Şam zindanında şehit), 7. Kasım bin Abdullah (İmam Zeynel Abidin’in oğlu), 8. Yahya bin Hüseyin (Hz. Hüseyin’in torunu), 9. Abdullah bin Cafer (Hz. Cafer-i Tayyar’ın torunu, Kerbelâ’da şehit), 10. Muhammed bin Abdullah (İmam Zeynel Abidin’in torunu), 11. Yahya bin Zeyd (İmam Zeynel Abidin’in torunu, Emevîlerce şehit), 12. Hüseyin bin Zeyd (İmam Zeynel Abidin’in torunu), 13. Muhammed bin Kasım (İmam Musa Kazım’ın torunu), 14. İmam Muhammed Mehdi’nin zuhurunu bekleyen son masum. Bazı rivayetlerde bu liste içinde değişiklikler bulunsa da ortak nokta, hepsinin küçük yaşta ve zulümle hayattan koparılmış Ehl-i Beyt mensupları olmasıdır.
14 Masum-u Pak’ın Yasının Anlamı
14 Masum-u Pak’ın yası, Alevi-Bektaşi inancında Ehl-i Beyt’e reva görülen zulmün boyutlarını gözler önüne seren en çarpıcı aynadır. Bu çocukların şehadeti, zalim iktidarların yalnızca yetişkin savaşçıları değil, beşikteki bebekleri, ana karnındaki cenini ve kundaktaki masumları dahi hedef aldığını göstermektedir. Hz. Muhsin’in henüz doğmadan şehit edilmesi, Hz. Fatıma’ya yapılan hücum sırasında kaburgasının kırılmasıyla rahmindeki bebeğin düşmesi, Emevî zulmünün ne kadar erken bir tarihte başladığının kanıtıdır. Ali Asgar’ın Kerbelâ’da babasının kucağında okla vurulması ise masumiyetin ve günahsızlığın zalim nezdinde hiçbir kıymet taşımadığının en acı örneğidir.
Bu on dört masumun her biri, Alevi-Bektaşi mersiye ve ağıt geleneğinde ayrı ayrı anılır. Cem ibadetlerinde, Muharrem matemi sırasında okunan düvaz imamlarda ve maktellerde bu masum çocukların adları zikredilir, çektikleri acılar yürek dağlayan bir dille anlatılır. Onların yası, yalnızca geçmişte yaşanmış bir trajediye ağlamak değil, aynı zamanda bugünün dünyasında da masum çocukların savaşlarda, katliamlarda ve zulümlerde can vermesine karşı bir vicdan isyanıdır. Gazze’de bombalar altında can veren bebeklerden Yemen’de açlıktan ölen çocuklara kadar her masumun acısı, 14 Masum-u Pak’ın acısıyla aynı ilâhî mertebede buluşur.
Matem Ayında 14 Masum-u Pak’a Ağlamanın İbadet Boyutu
Alevi-Bektaşi inancında 14 Masum-u Pak için dökülen gözyaşı, boş bir ağlama değil, bilinçli bir ibadet ve bir direniş edimidir. Bu yas, zalimin karşısında mazlumun yanında durmanın en saf ifadesidir. On dört masum çocuğun anısını yaşatmak, onların kanıyla sulanan adalet fidanını yeşertmek ve gelecek nesillere zulme karşı durma ahlâkını aktarmak demektir. Muharrem ayı boyunca sürdürülen bu kolektif yas, Ehl-i Beyt’e duyulan sevgi ile zalime duyulan nefretin bir arada harmanlandığı manevî bir terbiye sürecidir. 14 Masum-u Pak’ın her birinin hikâyesi, talibin zihninde zalimin kim olduğuna ve mazlumun kim olduğuna dair silinmez bir kayıt oluşturur.
Bu bilinçle Alevi-Bektaşi toplumu, Muharrem ayında tuttuğu oruçla, okuduğu mersiyelerle ve aşure paylaşımıyla 14 Masum-u Pak’ın yasını sürekli kılmaktadır. Hz. Muhsin’in anne karnındaki sessiz çığlığından Rukiyye’nin Şam zindanındaki hıçkırıklarına kadar bütün bu acılar, matem ayının manevî ikliminde bir araya gelir ve yürekleri aynı istikamete çevirir. Bu yönüyle 14 Masum-u Pak, Alevi-Bektaşi inancının adalet merkezli ahlâkının en dokunaklı şahitleridir.
Kaynakça
Ahmet Yaşar Ocak, Bektaşi Menâkıpnâmelerinde İslâm Öncesi İnanç Motifleri, Enderun Kitabevi, İstanbul.
Ali Şeriati, Hüseyin Adem’in Varisi, çev. Hüseyin Hatemi, İşaret Yayınları, İstanbul.
Cemal Şener, Alevilik Olayı, Ant Yayınları, İstanbul.
Ethem Ruhi Fığlalı, İmamiyye Şiası, Selçuk Yayınları, Ankara.
İrene Melikoff, Uyur İdik Uyardılar, çev. Turan Alptekin, Demos Yayınları, İstanbul.
İsmail Engin ve Havva Engin (der.), Alevilik, Kitap Yayınevi, İstanbul.
Lütfi Kaleli, Alevi Kimliği ve Alevi Örgütlenmeleri, Can Yayınları, İstanbul.
Mehmet Eröz, Türkiye’de Alevilik Bektaşilik, Otağ Matbaacılık, İstanbul.
Moojan Momen, An Introduction to Shi‘i Islam, Yale University Press, New Haven, 1985.
Şeyh Müfîd, Kitâbü’l-İrşâd, çev. A. Kâzımî, Keysan Yayınları, İstanbul.
Yaşar Nuri Öztürk, Enel Hakk İsyanı: İmam Hüseyin, Yeni Boyut Yayınları, İstanbul.
Bir yanıt yazın