Uygar toplumlar devleti, belirli kişilerin anlık çıkarlarından ya da siyasal hırslarından bağımsız, kendi iç tutarlılığı ve tüzel kişiliği bulunan, gayrişahsî kurallarla işleyen bir aygıt olarak örgütlemişlerdir. Max Weber’in “rasyonel bürokrasi” kavramı tam da bu zeminde yükselir: Yazılı normlar, dosya bilgisi, ihtisaslaşma ve liyakate dayalı kariyer basamakları, devleti keyfîlikten kurtararak öngörülebilir kılar. Geri toplumlarda ise devlet, iktidardaki hizbin ya da liderin özel mülkü gibi işler; atamalarda ölçüt yetkinlik değil sadakattir ve kurumsal akıl yerine kişisel irade egemendir. Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşu, bu iki model arasındaki en dramatik kopuşlardan biridir. Mustafa Kemal Atatürk, Osmanlı’nın son döneminde alaylılık, saray çevresi kayırmacılığı ve ehliyetsiz kumandanlar yüzünden uğranan felâketleri gördüğü için, devleti “ehliyet ve liyakat” temelinde yeniden inşa etmiştir. Adalet ve Kalkınma Partisi’nin (AKP) yirmi yılı aşan iktidarı ise bu kazanımı bilinçli bir karşı-devrimle tasfiye etmiş; Türkiye’yi, çağdaş demokrasilerin dışına iterek kişiselleşmiş bir sadakat rejimine dönüştürmüştür.
Atatürk’ün Liyakat Devrimi ve Kurumsal Cumhuriyet
Cumhuriyet’in kuruluş felsefesi, yalnızca hilâfetin kaldırılmasından ibaret değildir. Asıl büyük dönüşüm, devlet aklının yeniden tanımlanmasıdır. Osmanlı’da “alaylı-mektepli” çatışması, ehliyetin değil sadakatin ödüllendirildiği bir sistemin kurumsallaşmasıyla sonuçlanmış; bu durum Balkan Savaşları’nda ve I. Dünya Savaşı’nda ordunun çöküşünü hızlandırmıştır. Atatürk, Nutuk’ta bu bozulmayı ayrıntılarıyla anlatır ve yeni devletin temel ilkesini koyar: “Devleti yönetenlerin ehliyet ve liyakatten başka bir ölçüsü olamaz.” Bu ilke, Türk Silahlı Kuvvetleri’nden Dışişleri Bakanlığı’na, yargıdan üniversiteye kadar tüm stratejik alanlara hâkim kılınmıştır. Harp okullarında modern bilimsel eğitim, subayların terfisinde objektif kriterler, diplomaside kariyer memurluğu sistemi ve üniversitelerde bilimsel özerklik, Cumhuriyet’in kurumsal omurgasını oluşturmuştur. Samuel P. Huntington’ın “kurumsallaşma” kuramıyla ifade edilecek olursa, siyasal sistemin istikrarı, örgütlerin belirli kişi ya da gruplardan bağımsız işleyebilme kapasitesine bağlıdır ve Atatürk Cumhuriyeti tam da bu kapasiteyi inşa etmiştir. Bugün yaşanan ise bu kapasitenin sistemli imhasıdır.
Patrimonyal Devletin Stratejik İnşası: Ordudan İstihbarata, Yargıdan Akademiye Sadakat Rejimi
AKP, özellikle 2010 referandumu ve 2017’deki Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi’ne geçişle birlikte, devleti parti aygıtının uzantısı hâline getiren kapsamlı bir dönüşüm başlatmıştır. Weber’in tanımladığı “patrimonyal bürokrasi” modeliyle birebir örtüşen bu süreçte, bütün kritik makamlar liyakatten arındırılmış ve siyasal sadakat yegâne ölçüt hâline gelmiştir.
Türk Silahlı Kuvvetleri’nde yaşanan dönüşüm bu açıdan emsalsizdir. 15 Temmuz darbe girişimi sonrası ilân edilen OHAL, ordunun profesyonel çekirdeğini tasfiye etmek için bir fırsata çevrilmiş; harp okulu birincisi genç teğmenler dâhil binlerce subay hiçbir ciddi yargı denetimi olmaksızın ihraç edilirken, meslekî kariyer basamakları atlanarak 33 yaşında tümgeneral yapılan isimler ortaya çıkmıştır. Bu, yalnızca birkaç kişinin kariyer öyküsü değil; emir-komuta zincirini, kurumsal hafızayı ve nihayetinde ulusal güvenliği ipotek altına alan bir rejim tercihidir.
Millî İstihbarat Teşkilâtı (MİT) da benzer bir dönüşümün nesnesidir. Tarihsel olarak devlet sırrı ve profesyonel istihbaratçılık ilkeleriyle şekillenen kurum, son yıllarda siyasal iktidarın doğrudan operasyonel aygıtına dönüşmüş; atamalarda istihbarat deneyimi ve yabancı dil gibi temel yeterlilikler yerine lidere mutlak itaat esas alınmıştır. Başkanlık düzeyindeki kadrolaşma, teşkilâtın kurumsal özerkliğini ortadan kaldırmış ve MİT’i, anayasal denetime kapalı, kişiye bağlı bir güç merkezine çevirmiştir.
Dışişleri Bakanlığı’nda ise kariyer memurluğu geleneği bilinçli biçimde çökertilmektedir. Büyükelçilik makamlarına diplomasi mesleğinin hiçbir kademesinde bulunmamış, siyasal sadakatiyle öne çıkan isimlerin atanması, Osmanlı’nın son döneminde saraya yakınlık sayesinde sefirlik elde eden alaylı zihniyetin yeniden dirilişidir. Bu durum, uluslararası müzakerelerde Türkiye’nin elini zayıflatmakta ve devletin dış politikadaki kurumsal hafızasını yok etmektedir.
Yargı alanında tablo daha da vahimdir. Anayasa Mahkemesi ve Hâkimler Savcılar Kurulu dâhil olmak üzere yüksek yargı organları, siyasal iktidarın belirlediği adaylar arasından seçilen ya da doğrudan atanan üyelerle doldurulmuştur. Anayasa Mahkemesi’nin üye profili, hukuk doktrinine katkı ve meslekî kıdemden çok, iktidarla uyumlu ideolojik referanslarla şekillenmekte; bireysel başvurularda hukukun üstünlüğü yerine siyasal fizibilite öne çıkmaktadır. Yerel mahkemelerdeki hâkim ve savcı atamaları ise tamamen siyasallaşmış, liyakat yerini iktidara sadakat kriterine bırakmıştır. Bu durum, yargı bağımsızlığı ilkesini fiilen yürürlükten kaldırmış ve hukuk devletini, siyasal cezalandırma aracına dönüştürmüştür.
Yükseköğretim Kurulu (YÖK) ve üniversitelerdeki manzara da farklı değildir. Rektör atamalarında bilimsel birikim ve akademik özgürlüğü savunma kapasitesi değil, siyasal iktidarın tercihleri belirleyici olmakta; YÖK, özerk bir üst kurul olmaktan çıkarılıp bir siyasal sadakat komiserliğine dönüştürülmektedir. Doçentlik ve profesörlük kadrolarına yükselmede akademik yayın kalitesi ve atıf endeksleri gölgelenmiş; bunların yerini iktidar çevrelerine yakınlık almıştır. Barış İçin Akademisyenler bildirisinden sonra yaşanan ihraç dalgası, üniversitelerde bilimsel düşüncenin nasıl cezalandırıldığının en somut kanıtıdır.
Bakanlık atamaları ve bürokrasinin üst kademeleri de tamamen aynı mantıkla biçimlenmiştir. Bakan yardımcılarından daire başkanlarına, valilerden müsteşarlara (bugünkü adıyla bakan yardımcıları ve genel müdürler) kadar yapılan atamalarda, meslekî yeterlilik ve kamu yönetimi deneyimi aranmamakta; yalnızca siyasal lidere sadakat, parti içi konum ya da cemaat mensubiyeti yeterli görülmektedir. Kamu hizmeti yerine parti hizmetini önceleyen bu zihniyet, devletin temel işlevlerinde ciddi kapasite kaybına yol açmış; liyakatli bürokratların sistem dışına itilmesiyle devlet hafızası tahrip edilmiştir.
İktidarın en stratejik kurumlarından biri olan Millî Güvenlik Kurulu (MGK) da liyakatsizlikten nasibini almıştır. Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi ile birlikte Başkomutanlık yetkisiyle donatılmış tek kişi tarafından domine edilen Kurul’da, asker üyelerin etkisi budanmış, sivil çoğunluk tamamen siyasal sadakat esasına göre şekillendirilmiştir. Millî güvenlik siyasetinin belirlendiği bu hayati platformda, savunma, diplomasi ve istihbarat uzmanlığı yerine parti siyaseti hâkim hâle gelmiş; Kurul, kolektif akılla millî güvenlik üreten bir organ olmaktan çıkarılıp, mevcut iktidarın güvenlik anlayışını onaylayan bir noter mekanizmasına dönüştürülmüştür.
Bütün bu örnekler bir arada okunduğunda, ortaya çıkan manzara basit bir kadrolaşma değil, devletin içerik ve biçim bakımından yıkımıdır. İçerik bakımından yıkım; hukukun üstünlüğü, tarafsızlık, kurumsal hafıza ve liyakat ilkelerinin ortadan kalkmasıdır. Biçim bakımından yıkım ise, kuvvetler ayrılığının yerini tek adam rejimine terk etmesi, bütün stratejik kurulların parti uzantısına dönüşmesi ve kamu bürokrasisinin siyasal bir holding gibi yönetilmesidir.
Uygar Toplumlar ile Geri Toplumlar Arasındaki Makas: Kurumsallaşma ve Alaylı Zihniyetin Dönüşü
Gelişmiş demokrasilerde devlet memuriyeti bir kariyer mesleğidir ve üst düzey atamalar liyakat esasına dayanır. İngiltere’de üst düzey bürokratlar hükümetler değişse de görevde kalır; Fransa’da Ulusal İdare Okulu (ENA) mezunları devleti partiler üstü bir uzmanlıkla yönetir. Buna karşılık geri toplumlarda devlet, iktidardaki aile ya da hizbin kullandığı bir aygıttır ve bürokratik atamalar sadakat, hemşehrilik, tarikat bağları gibi gayri meslekî ölçütlerle yapılır. AKP’nin inşa ettiği sistem, işte bu ikinci modelin Türkiye’deki çağdaş tezahürüdür. Alaylı zihniyet geri dönmüş; mekteplilik yani formel eğitimle kazanılmış uzmanlık cezalandırılırken, herhangi bir meslekî formasyonu olmayan ancak siyasal sadakati tartışılmaz isimler devletin zirvesine yerleştirilmiştir. Bunun sonuçları ağırdır: Ekonomik krizler kötü yönetimle derinleşmekte, diplomasi zayıflamakta, ordu savaşma kabiliyetini kaybetmekte ve adalet duygusu çökmektedir.
AKP’nin Stratejik Rolü ve Devletin İki Boyutlu Yıkımı
AKP iktidarı, Cumhuriyet’in kurucu paradigmasını değiştirmek üzere aşamalı ve stratejik bir yol izlemiştir. Önce hukuk devleti ve yargı bağımsızlığı kavramları yıpratılmış, ardından bürokrasi parti teşkilâtının bir parçası hâline getirilmiş, en sonunda anayasal sistem tamamen kişiselleştirilmiştir. Bu karşı-devrimci strateji, İslamcı-muhafazakâr tabanla kurulan organik bağlarla meşrulaştırılmış; liyakatsizlik “yerli ve millî” olma söylemi altında yüceltilmiş, devleti ele geçirme bir “medeniyet mücadelesi” olarak pazarlanmıştır. Sonuçta devlet, tarafsız kamu otoritesi olmaktan çıkmış; belirli bir ideolojinin dayatıldığı, sadakatin ödüllendirildiği, her türlü denetimden yoksun devasa bir patronaj ağına dönüşmüştür. Devletin içerik yıkımı böylece biçim yıkımıyla tamamlanmış; Türkiye, Huntington’ın tanımladığı kurumsallaşma seviyesinden hızla uzaklaşarak patrimonyal bir kulluk düzenine evrilmiştir.
Sonuç Yerine: Yeniden Kurumsal Cumhuriyet İçin Zorunlu Mücadele
Bugün Türkiye’nin yaşadığı kriz, yalnızca bir partinin iktidarda olmasından kaynaklanmamaktadır. Sorun, bizatihi devletin tanımına ve niteliğine ilişkindir. AKP, Atatürk’ün inşa ettiği rasyonel-hukukî devlet modelini bilinçli biçimde tahrip etmiş; yerine uygar dünyanın çoktan aştığı, kişiye bağlı, alaylı zihniyet ile malul bir sadakat rejimini ikame etmiştir. Ordudan istihbarata, yargıdan MGK’ya, YÖK’ten bakanlıklara kadar bütün kurumlar bu dönüşümün pençesindedir. Türkiye’nin yeniden çağdaş demokratik bir hukuk devleti olabilmesi için kuvvetler ayrılığını, kurumsal özerkliği ve liyakat esaslı atama sistemini anayasal güvenceye kavuşturmak zorunludur. Ancak bu, ancak geniş tabanlı toplumsal bir demokrasi ittifakıyla ve Cumhuriyet’in kurucu ilkelerine dönüş iradesiyle mümkün olacaktır. Uygar toplumlar kurumsallık ve liyakatle ayakta kalır; geri toplumlar ise kişiye bağlı, alaylı siyasal sistemlerin kısır döngüsünde tükenir. Türkiye’nin seçimi, bu iki yoldan hangisini izleyeceğine dair varoluşsal bir tercihtir.
Kaynakça
Ahmad, F. (2017). Modern Türkiye’nin Oluşumu. Kaynak Yayınları.
Atatürk, M. K. (1927). Nutuk.
Huntington, S. P. (1957). The Soldier and the State. Harvard University Press.
Huntington, S. P. (1968). Political Order in Changing Societies. Yale University Press.
İnsel, A. (2010). Türkiye Toplumunun Bunalımı. Birikim Yayınları.
Kongar, E. (2012). Devrim Tarihi ve Toplumbilim Yazıları. Remzi Kitabevi.
Mardin, Ş. (2000). Türk Modernleşmesi. İletişim Yayınları.
Ortaylı, İ. (2006). İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı. Timaş Yayınları.
Tunçay, M. (1999). Türkiye Cumhuriyeti’nde Tek Parti Yönetimi. Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
Weber, M. (1978). Economy and Society. University of California Press.
Zürcher, E. J. (2004). Modernleşen Türkiye’nin Tarihi. İletişim Yayınları.
Bir yanıt yazın