Soğuk Savaş sonrası dönemde Ortadoğu ve Türkiye, küresel güç mücadelesinin en yoğun gözlendiği alanlar hâline gelmiştir. Özellikle 2000’li yıllardan itibaren ABD ve müttefiklerinin yürüttüğü ekonomik, askerî ve ideolojik müdahaleler, devlet yapılarını zayıflatmış, toplumsal dokuyu parçalamış ve kronik istikrarsızlık üretmiştir. Bu bağlamda siyasal kavramlar, kendi asli anlamlarından koparılarak hegemonik projelerin araçları hâline gelmiştir.
Türkiye’de son yirmi yılda yaşanan siyasal ve toplumsal dönüşüm, yalnızca iktidar değişimi veya rejim içi reform olarak ele alınamaz. Bu süreç, Gramsci’nin pasif devrim kavramı çerçevesinde değerlendirilebileceği gibi, Türkiye özelinde pasif turuncu karşı devrim olarak okunmalıdır. Bu tür dönüşümler, toplumsal yapının halk hareketleriyle değil, üstten, kontrollü ve kademeli biçimde dönüştürülmesini ifade eder. Türkiye örneğinde, AKP’nin yükselişi ve güçlenmesi, uluslararası meşruiyet, medya desteği, “ılımlı İslam” söylemi ve neoliberal ekonomi politikalarıyla birlikte yürütülen bu kontrollü dönüşümün somut göstergesidir.
Türkiye’nin Dönüşümü: Pasif Turuncu Karşı Devrim ve Hegemonik Yeniden Yapılanma
Türkiye’de yaşanan dönüşüm, klasik modernleşme veya demokratikleşme süreci olarak açıklanamaz. Bu süreç, üstten işletilen kontrollü bir siyasal yeniden yapılanmadır ve Gramsci’nin pasif devrim kavramının özel bir versiyonu olarak pasif turuncu karşı devrim çerçevesinde okunmalıdır. Toplumsal değişim, halkın kendi iradesiyle değil, elit ve üstten yönlendirilmiş bir mekanizma aracılığıyla gerçekleştirilmiştir.
AKP’nin iktidara gelişi, yalnızca seçim sonuçlarının doğal bir yansıması olarak görülmemelidir. Bu süreç, uluslararası aktörlerin meşruiyet desteği, medya manipülasyonu, tarikat ve cemaat ağlarının güçlendirilmesi ve neoliberal ekonomi politikalarıyla eş zamanlı olarak yürütülmüştür. “Ilımlı İslam” söylemi ve AB süreci çerçevesinde geliştirilen ideolojik yönelimler, hem iç hem dış kamuoyunda rıza üretmek için kullanılmıştır. Bu yönüyle Türkiye’deki dönüşüm, post-Sovyet ve Ortadoğu’daki “renkli devrimler” literatürüyle paralellik göstermektedir; farkı, bu devrimin sokakta değil, kurumsal ve bürokratik kanallar üzerinden yürütülmüş olmasıdır.
Dönüşümün bir diğer boyutu, Türkiye’nin bağımlılık ilişkileri çerçevesinde değerlendirilmesidir. Wallerstein ve Amin’in merkeze–çevre teorisi bağlamında Türkiye, yarı-çevre konumundan merkeze yaklaşmak yerine, dış finans ve askeri yardım üzerinden daha bağımlı hâle gelmiştir. Ekonomik kırılganlık, güvenlik politikalarında dış aktörlere yaslanma ve kurumsal kapasitenin aşınması, bu dönüşümün yapısal sonuçlarıdır. Türkiye, güçlenmeden dönüşmüş; siyasal iktidar merkezileşmiş, ancak devlet kapasitesi artmamıştır. Bu durum, ülkeyi kriz anlarında özne olamayan, tepki veren bir aktör hâline getirmiştir.
AKP–Cemaat İlişkisi: Devletin İçten Dönüşümü ve Hegemonik Araçsallaştırma
AKP ve Cemaat arasındaki ilişki, Türkiye’deki siyasal dönüşümün en kritik boyutlarından biridir. Bu ilişki, yalnızca iktidar ortaklığı veya sonradan yaşanan çatışma olarak ele alınamaz; devletin kurumsal yapısının içeriden dönüştürülmesini hedefleyen uzun vadeli bir ittifakın ürünüdür. Gramsci’nin “tarihsel blok” kavramı çerçevesinde, AKP siyasal iktidarı ve meşruiyeti temsil ederken, Cemaat devletin bürokrasi, yargı, emniyet ve eğitim alanlarındaki kadroları üzerinden hegemonik kontrol sağlamıştır.
Bu ittifak, Türkiye’de devletin “içerden fethedilmesi” olarak tanımlanabilecek bir süreci doğurmuştur. Ergenekon ve Balyoz davaları yalnızca muhalif unsurların tasfiyesi değil, aynı zamanda Cumhuriyet’in kurucu devlet aklının sistematik biçimde aşındırılması anlamına gelmiştir. Bu süreç, Türkiye’nin dış politikada bağımsız refleksler geliştirme kapasitesini ciddi biçimde zayıflatmıştır. AKP–Cemaat çatışması ise, devlet büyük ölçüde dönüştürüldükten sonra ortaya çıkmıştır. Yaşanan kopuş, hegemonik kontrolün kime ait olacağına dair bir mücadeledir. Mevcut iktidar krizinin kökeni, bu ittifakın yarattığı yapısal tahribatta aranmalıdır.
Türkiye’nin Kurumsal ve Toplumsal Sorunları
Türkiye’nin özne olamamasının yapısal nedenleri yalnızca dışsal baskılarla sınırlı değildir. Devlet kapasitesinin aşınması, elit dönüşümü ve toplumsal kutuplaşma, ülkeyi tepki veren bir aktör hâline getirmiştir. Toplumsal kutuplaşma, iç politikada rıza sağlamak için kullanılmış ve ulusal stratejilerin belirlenmesini engellemiştir. Bu bağlamda özneleşme, yalnızca kurumsal kapasitenin güçlendirilmesi değil, toplumsal mutabakatın tesis edilmesiyle mümkündür.
Güvenlik politikalarında özneleşme, bağımsız tehdit algısı ve ulusal doktrin geliştirme kapasitesine bağlıdır. Türkiye’nin sınır güvenliği ve bölgesel askeri operasyonları, dış aktörlerin öncelikleri doğrultusunda şekillendiği için bağımsız refleksler üretilememektedir. Bu durum, ülkenin dış politika ve güvenlik alanındaki öznelliğini sınırlandırmaktadır.
Elit yeniden yapılanması ve devlet aklının ihyası, özneleşmenin diğer önemli koşullarındandır. Liyakat temelli, deneyimli ve uzman kadroların yeniden devletin merkezine konumlandırılması, hem kurumsal sürekliliği sağlar hem de stratejik karar üretme kapasitesini artırır. Türkiye, devlet hafızasını yeniden ihya etmeden uluslararası alanda bağımsız bir aktör olamaz.
Türkiye’nin Bağımsızlığı ve Kurumsal Devletin Korunması: Erdoğan ve Pasif Turuncu İdeolojinin Yenilmesinin Önemi
Türkiye’nin bağımsız ve güçlü bir devlet olabilmesi için, pasif turuncu devrimin baş aktörü olan Erdoğan’ın ve onun ideolojisinin iktidardan uzaklaştırılması gerekmektedir. Erdoğan yönetimi, ABD ve İsrail’in stratejik çıkarlarına hizmet eden bir aktör olarak Türkiye’nin kurumsal devlet kapasitesini zayıflatmıştır. Bu yapısal tahribatın tersine çevrilmesi, yalnızca lider değişimi değil; aynı zamanda ideolojik yönelimin ve bağımlılık ilişkilerinin sistematik olarak tasfiye edilmesiyle mümkündür.
Bu bağlamda atılması gereken adımlar şunlardır:
• Liyakat temelli, uzman ve deneyimli bir elit kadro ile devlet aklının yeniden inşası.
• Kurumsal kapasitenin güçlendirilmesi ve bağımsız güvenlik ve dış politika doktrininin tesis edilmesi.
• Toplumsal mutabakatın sağlanması, kutuplaşmanın sona erdirilmesi ve yurttaşlık temelli ortak yönün yeniden inşası.
• ABD ve İsrail’in pasif turuncu müdahalelerine karşı stratejik özerkliğin güçlendirilmesi.
Bu önlemler hayata geçirilmediği sürece, Türkiye’nin küresel güç dengelerinde bağımsız bir aktör olarak var olması mümkün olmayacaktır. Ancak Erdoğan ve ideolojisinin tasfiyesi, bu dönüşüm sürecinin başlangıç noktası olarak kritik öneme sahiptir.
Sonuç
Türkiye’nin son yirmi yılda yaşadığı siyasal dönüşüm, pasif turuncu karşı devrim sürecinin bir sonucudur. ABD ve İsrail’in bölgesel hegemonik çıkarlarını temsil eden bu süreçte, AKP ve Erdoğan, Türkiye’nin bağımsız dış politika ve kurumsal kapasite üretme yeteneğini sınırlayan başlıca aktörler olmuştur. Ülkenin mevcut kırılganlığı, yalnızca dışsal baskılarla açıklanamaz; kurumsal aşınma, elit tasfiyesi ve siyasal bağımlılık, bu aktörlerin doğrudan sonuçlarıdır.
Türkiye’nin yeniden özneleşebilmesi, yalnızca dış güçlere karşı stratejik özerklik sağlamakla sınırlı değildir. Aynı zamanda içsel yapısal dönüşüm gerektirir. Kurumsal devlet kapasitesinin güçlendirilmesi, liyakat temelli elit yapılanması, bağımsız güvenlik doktrini ve toplumsal mutabakatın tesis edilmesi, Türkiye’nin ulusal çıkarlarını etkin biçimde savunmasının ön koşullarıdır.
Kaynakça
• Arendt, H. (1970). On Violence. Harcourt Brace.
• Chomsky, N. (2016). Who Rules the World? Metropolitan Books.
• Gramsci, A. (1971). Selections from the Prison Notebooks. International Publishers.
• Harvey, D. (2005). The New Imperialism. Oxford University Press.
• Wallerstein, I. (2004). World-Systems Analysis. Duke University Press.
• Özcan, G. (2011). Türk Dış Politikası ve ABD. İletişim Yayınları.
• Rodrik, D. (2011). The Globalization Paradox. Norton.
Bir yanıt yazın