Türkiye’nin güneybatısındaki Muğla ilinde, bir arkeolog grubu, Greko-Romen dönemine ait anıtsal bir kütüphane ortaya çıkardı. Stratonikeia antik kentinin merkezinde yer alan kütüphane, son zamanlarda Küçük Asya’da keşfedilen en önemli eserlerden biri. Mimari özellikleri ve agoraya yakın konumuyla tanınan kütüphane, yalnızca Roma İmparatorluğu’nun bir taşra kentinin entelektüel yaşamına tanıklık etmekle kalmıyor, aynı zamanda Stratonikeia’nın önemli bir kent merkezi olarak tarihi ve kültürel önemini de vurguluyor.
Türk arkeologlar, Stratonikeia antik kentinde (Erika Kuto) nadir bir Greko-Romen kütüphanesi keşfettiler.
İki dünya arasında bir şehir: Stratonikeia
Stratonikeia, Helenistik dönemde I. Antiochos Soter tarafından kurulmuş ve eşi Stratonike’nin adını almıştır. Şehir, Yunan ve Roma kültürleri arasında stratejik bir konuma sahipti.
Şehir, geniş kentsel kompleksleri, dikkat çekici anıtsal yapıları ve Helenistik dönemden Osmanlı dönemine kadar kesintisiz yerleşimiyle Karya’nın önemli bir merkezi haline gelmiştir. Kültür ve Turizm Bakanlığı uzmanlarının da vurguladığı gibi, bu uzun yerleşim tarihi Stratonikeia’yı Türkiye’nin en iyi korunmuş arkeolojik alanlarından biri haline getirmiştir.
Şehir, yerel çevrenin kendine özgü özelliklerine uyarlanmış Roma şehir planlamasının olağanüstü bir örneğidir. Sütunlu sokakları, 15.000 kişilik bir tiyatrosu, anıtsal bir spor salonu, Zeus ve Hekate’ye adanmış tapınakları ve Küçük Asya’nın en büyük meydanlarından biri vardı. Tüm bunlar, esas olarak yakındaki taş ocaklarından çıkarılan beyaz mermerden inşa edilmiştir.
Kütüphane yerden çıkıyor
Pamukkale Üniversitesi’nden Profesör Bilal Söğüt liderliğindeki bir ekip, beş yıldır bu alanda kazı çalışmaları yürütüyor. Halk kütüphanesi olarak tanımlanan anıtsal yapı, Stratoniki’nin merkezinde, agora ve diğer idari binaların yanında yer almaktadır. Kazılarda, mermer bloklardan yapılmış çevre duvarları, Korint süslemeli sütunlar ve metinlerin depolandığı binalara özgü mimari kalıntılar ortaya çıkarılmıştır.
Araştırmacılara göre, yapının inşası Efes’in tipik mimarisinin etkisini açıkça göstermektedir. Bu nedenle, tasarımı, Celsus Kütüphanesi’ne aşina olabilecek bu şehirden bir usta inşaatçıya atfedilmektedir. Bu hipotez, Roma egemenliği altındaki Küçük Asya şehirleri arasında sanatsal ve teknik bilgi alışverişi için bir ağ olduğunu doğrulamaktadır.
Eğitim ve Prestij Merkezi
Greko-Romen bölgesindeki halk kütüphaneleri, bilgi depoları ve prestij, medeniyet ve toplumsal statü sembolleri olarak hizmet vermişlerdir. Agora veya bouleuterion (kent meclisi) gibi şehrin önemli yerlerinde kurulmuş olmaları, yerel seçkinlerin Roma’nın Romalılaşma aracı olarak benimsediği Yunan eğitim ideali olan paideia’yı teşvik etme arzusunu yansıtmaktadır.
Bu anlamda, Stratonikeia kütüphanesinin keşfi, şehrin Efes veya Bergama kadar iyi bilinmese de aktif bir kültürel yaşama ve eğitime güçlü bir toplumsal bağlılığa sahip olduğunu doğrulamaktadır. Şimdiye kadar belirli bağışçıları gösteren bir yazıt bulunmasa da, kütüphanenin inşası ve bakımı girişiminin yerel bir ileri gelenden gelmiş olması muhtemeldir. Varlıklı kişiler, genellikle Roma seçkinleri arasında yaygın olan bir evergetizm (kamu yararına) eylemi olarak bu tür kurumların inşasını finanse etmişlerdir.
Yapı ve mimari unsurlar
Kazılar devam etse de, ön raporlar, kütüphanenin, Küçük Asya’daki diğer benzer kütüphanelerde olduğu gibi, muhtemelen bir asma kat veya galeriyi destekleyen, iç sütunlara sahip dikdörtgen bir yapıya sahip olduğunu göstermektedir. Heykel parçaları, duvarlara yerleştirilmiş raf kalıntıları ve oyma mermerden yapılmış dekoratif öğeler bulunmuştur; bu da, yalnızca işlevsel amaçlara değil, aynı zamanda ziyaretçileri etkilemeye de yönelik özenli bir planlamanın varlığını göstermektedir.
Kullanılan malzemeler ve inşaat teknikleri, Küçük Asya şehirlerinin Roma İmparatorluğu yönetimi altında önemli bir ekonomik ve kültürel refah yaşadığı MS 2. ila 3. yüzyıllara tarihlendiğini düşündürmektedir. Stratonikeia’nın karakteristik özelliği olan yerel beyaz mermer kullanımı, kentsel topluluğa, gymnasium (Lise) ve bouleuterion gibi yakınlardaki diğer yapılara da yansıyan bir stil bütünlüğü kazandırmaktadır.
Kentsel bağlamda kütüphane
Kütüphane, şehir planına organik olarak uyum sağlayan idari, siyasi ve kültürel bir merkezin parçasıydı. Bu düzenleme, bilgi, siyasi tartışma ve kamusal yaşamın mimari düzeyde birbirine bağlı olduğu Greko-Romen modeline uygundur.
Stratonikeia arkeolojik kompleksi, sivil, dini ve eğitimsel işlevlerin tek bir kentsel alanda nasıl bir araya geldiğinin eşsiz bir örneğidir; imparatorluktaki çok az şehir böylesine eksiksiz bir bütünlüğe sahip olabilir.
Kalıcı bir miras
Stratonikeia, Türkiye Cumhuriyeti tarafından ulusal öneme sahip kültürel miras ilan edilmiş ve 21. yüzyılın başından beri korunan arkeolojik miras listesinde yer almaktadır. Bu statü sayesinde, 3 boyutlu tarama gibi dijital teknolojiler ve eğitim faaliyetleri de dahil olmak üzere bir restorasyon, belgeleme ve koruma sistemi geliştirilmiştir.
Bu bağlamda, kütüphanenin açılışı şehrin kültürel imajına yeni bir boyut katmaktadır. Bu, şehrin bir bilgi üretim ve yayılım merkezi olarak rolünün daha derinlemesine anlaşılmasını sağlamakla kalmayıp, aynı zamanda Roma kent modelinin imparatorluğun doğu eyaletlerine nasıl tanıtıldığına dair anlayışımızı da zenginleştirmektedir. Bazen Roma veya Yunanistan’ın bir çevre bölgesi olarak kabul edilen bu bölge, aslında antik çağda Akdeniz’in en aktif kültür merkezlerinden biriydi.
Selen Atasoy
Bir yanıt yazın