Azerbaycan, zengin petrol ve doğal gaz kaynaklarına sahip olmasına rağmen, siyasi ve ekonomik yapısı büyük ölçüde yolsuzluk, patronaj ve klan yönetimi üzerine kuruludur. Ülkedeki siyasi iktidarın merkezileşmesi, ekonomik kaynakların belirli grupların elinde toplanmasına ve yolsuzluğun sistematik bir hale gelmesine neden olmuştur (Cornell, 2011).
- Klan Yapıları ve Siyasi Güç
Sovyetler Birliği’nin dağılmasından sonra Azerbaycan’da yerel klan yapıları güçlenmiş, özellikle Nahçıvan, Bakü, Gürcüstan ve Karabağ kökenli elitler devlet yönetiminde önemli pozisyonlara gelmiştir (Guliyev, 2012). Bu klanlar, devlet kadrolarına kendi mensuplarını yerleştirerek, siyaseti ve ekonomiyi yönlendirme yetisine sahip olmuşlardır. Özellikle Haydar Aliyev’in 1993’te iktidara gelmesiyle birlikte Nahçıvan klanı büyük bir güç kazanmış ve bu yapı günümüzde de devam etmektedir (Ismayilov, 2016).
- Azerbaycan’da Siyasi ve Ekonomik Klanlar ve Liderleri
2.1 Nahçıvan Klanı (Yer-Az) ve Liderleri
Nahçıvan Klanı, Azerbaycan siyasetinde en güçlü yapı olarak bilinmektedir. Bu klan, özellikle Haydar Aliyev’in 1993’te iktidara gelmesiyle güç kazanmış ve bugüne kadar etkisini sürdürmüştür. İlham Aliyev yönetimi altında da klanın hâkimiyeti devam etmektedir (Guliyev, 2012). Nahçıvan Klanı, devletin kilit kurumlarında yer alarak siyasi ve ekonomik süreçleri kontrol etmektedir.
Önde gelen isimler:
• Haydar Aliyev (1993-2003, Cumhurbaşkanı)
• İlham Aliyev (2003-günümüz, Cumhurbaşkanı)
• Ramiz Mehdiyev (Eski Cumhurbaşkanlığı İdaresi Başkanı)
• Kamaladdin Heydarov (Gümrük ve Acil Durumlar Bakanlığı’nda önemli roller üstlenmiş bir isim)
2.2 Karabağ Klanı ve Liderleri
Karabağ Klanı, özellikle savunma ve askeri sektörlerde etkili olmuştur. 1990’larda savaş döneminde etkili hale gelen bu klan, zamanla güvenlik ve içişleri alanlarında söz sahibi olmuştur. Karabağ Klanı, genellikle Nahçıvan Klanı ile ittifak halinde olsa da zaman zaman çıkar çatışmaları yaşanmaktadır (Ismayilov, 2016).
Önde gelen isimler:
• Zakir Hasanov (Savunma Bakanı)
• Vilayet Eyvazov (İçişleri Bakanı)
• Madat Guliyev (Eski Devlet Güvenlik Servisi Başkanı)
2.3 Gürcistan Klanı (Gür-Az) ve Liderleri
Gürcistan Klanı (Gür-Az), Gürcistan’dan Azerbaycan’a göç eden ve ticaretle ilgilenen Azerbaycanlılardan oluşmaktadır. Bu grup, özellikle ticaret, nakliye ve tarım sektörlerinde güçlüdür. Gürcistan Klanı, Nahçıvan Klanı kadar güçlü olmasa da ekonomi üzerinde önemli bir etkiye sahiptir (Kupatadze, 2014).
Önde gelen isimler:
• Abid Şerifov (Eski Başbakan Yardımcısı)
• Cahangir Hacıyev (İpek Yolu Bankacılık ve Finans Şirketi’nin kurucusu)
2.4 Bakü Klanı ve Liderleri
Bakü Klanı, esas olarak şehirli elitlerden ve Sovyet döneminde eğitim almış bürokratlardan oluşmaktadır. Bu grup, 1990’ların başında büyük ölçüde güç kaybetmiştir, ancak halen medya, akademi ve belirli ekonomik alanlarda etkinliğini sürdürmektedir (Markowitz, 2017).
Önde gelen isimler:
• Ali Hasanov (Eski Cumhurbaşkanlığı Siyasi İşler Danışmanı)
• Vahid Ahundov (Eski Ekonomi Bakanı)
- Ekonomik Klanlar ve Rant Dağıtımı
Azerbaycan’daki ekonomik sistem, büyük ölçüde devlet ihaleleri, petrol gelirleri ve dış yatırımların belirli gruplar tarafından kontrol edilmesine dayanmaktadır. Transparency International’ın 2023 raporuna göre Azerbaycan, yolsuzluk algısı endeksinde düşük sıralarda ( 180 Ülke arasında 154 sırada yani çok yüksek) yer almakta ve devlet destekli tekelleşmenin ekonomiyi olumsuz etkilediği vurgulanmaktadır. Petrol ve doğalgaz sektöründeki büyük sermaye akışları, belirli ekonomik klanların tekeline geçmiş ve devlet elitleriyle bu gruplar arasında güçlü bir çıkar ilişkisi kurulmuştur (Aliyev, 2015).
4.Rüşvet Kültürü ve Kurumsal Yolsuzluk
Azerbaycan’da rüşvet, günlük hayatın her alanında yaygın bir uygulama haline gelmiştir. Eğitim, sağlık ve hukuk sistemlerinde vatandaşların hizmet alabilmek için yetkililere rüşvet vermesi neredeyse zorunlu hale gelmiştir (Mammadli, 2020). Kamu ihalelerinin şeffaf olmaması ve hesap verebilirlik mekanizmalarının zayıf olması, rüşvetin sadece bireysel değil, kurumsal bir uygulama olarak sürmesine neden olmaktadır (Shelley, 2003).
- Yolsuzluğun Sosyo-Ekonomik Etkileri
Yolsuzluğun yaygın olması, Azerbaycan’da gelir adaletsizliğini artırmış ve orta sınıfın güçlenmesini engellemiştir. Ayrıca, yabancı yatırımcıların ülkedeki yolsuzluk risklerinden dolayı Azerbaycan’a olan ilgisi sınırlı kalmıştır (Kupatadze, 2014). Hükümetin zaman zaman yolsuzlukla mücadele ettiğini iddia etmesine rağmen, bu çabalar genellikle sembolik düzeyde kalmakta ve siyasi rakipleri tasfiye etmek için bir araç olarak kullanılmaktadır (Markowitz, 2017).
Sonuç
Azerbaycan’daki siyasi ve ekonomik klan yapıları, ülkenin demokratikleşmesini ve ekonomik gelişimini olumsuz etkilemektedir. Yolsuzluk ve rüşvetin sistematik hale gelmesi, devlet kurumlarına olan güveni azaltmış ve toplumsal eşitsizliği derinleştirmiştir. Etkili bir yolsuzlukla mücadele stratejisinin oluşturulması, siyasi irade ve sivil toplumun güçlenmesini gerektirmektedir. Ancak, mevcut yönetim yapısı göz önüne alındığında, kısa vadede köklü bir değişim olasılığı düşük görünmektedir.
Kaynakça
• Aliyev, H. (2015). Post-Soviet Informal Politics: Networks, Clientelism, and Corruption. Routledge.
• Cornell, S. E. (2011). Azerbaijan Since Independence. M.E. Sharpe.
• Guliyev, F. (2012). “Political Elites in Azerbaijan.” Caucasus Survey, 1(1), 81-103.
• Ismayilov, M. (2016). Neopatrimonialism and the “Klan” System in Azerbaijan: A Study of Political Economy. Caucasus Research Resource Centers.
• Kupatadze, A. (2014). Political Corruption in Eurasia: Understanding Collusion Between States, Organized Crime, and Business Elites. Routledge.
• Mammadli, A. (2020). “Corruption in the Education Sector of Azerbaijan.” Journal of Eurasian Studies, 11(2), 205-219.
• Markowitz, L. (2017). State Erosion: Unlootable Resources and Unruly Elites in Central Asia. Cornell University Press.
• Shelley, L. (2003). Crime and Corruption in Eurasia. Routledge.
• Transparency International. (2023). Corruption Perceptions Index 2023.
Bir yanıt yazın