1.2.4. Zendler Dönemi
Nadir Şah’ın ve onun kardeşi Adil Şah’ın hizmetinde bulunan Zend aşiretinden Kerim Han, Nadir Şah’ın ölümünden sonra meydana gelen karışıklıktan faydalanarak Orta İran’da hükümdarlığını ilân eder. Aynı zamanda Şah Hüseyin’in torunlarından III. İsmail de İsfahan’da hükümdarlığını ilân eder. İki şah arasında çıkan savaşta Kerim Han Zend, III. Şah İsmail’i esir alır ve bölgenin hâkimiyetini ele geçirir. Kerim Han’ın hükümdarlığı Osmanlı padişahı tarafından tasdik edilir.
Kerim Han, İngiltere’nin İran’ı Hindistan gibi sömürmek istediğini bilmektedir. Bunun için iktidarının ilk yıllarında İngiltere ile ilişkileri sınırlı tutar. Ancak İngilizler Kerim Han’ı kendi saflarına çekmeye zorlarlar. Bir taraftan güney İran’da isyanlar çıkartılır bir taraftan da Kerim Han ve yakınlarına rüşvet verilir. Kerim Han, 20550 rupiyye, Ebül Fettah Han 7000 rupiyye, Kerim Han’ın kardeşleri 3000 rupiyye, amcazadesi Şıh Ali Han 3000 rupiyye, başveziri Ferehanî ise 2000 rupiyye rüşvet alırlar. Neticede Kerim Han yönetimi ile İngiltere arasında ticarî ve siyasî ilişkiler başlar (Ruzakuli 1384/2005: 59 vd.).
Kerim Han, bir taraftan İngiltere ile ilişkiler kurarken bir taraftan da Kırım hadisesi sebebiyle 1778 Osmanlı-Rus gerginliğinden faydalanarak II. Katerina ile Osmanlı Devleti’nin aleyhine bir ittifak yapar. Bu anlaşmaya göre Ruslar Rumeli tarafından, Kerim Han da Anadolu tarafından Osmanlı Devleti’ne taarruz edecektir. Ancak Kerim Han’ın 2 Mart 1779’da ölümü ve aile fertleri arasında çıkan taht kavgası sebebiyle bu plân hayata geçirilemez (Uzunçarşılı 1978: IV-I/455 vd.)
Kerim Han’ın sarayında gözaltında bulunan Kaçar Türk beylerinden Ağa Muhammed Han Kaçar karışıklıktan faydalanarak Esterabad’a çekilerek orada 1779’da hükümdarlığını ilân eder. Eski adı Rey olan Tahran’ı başkent yapar ve Zendlerin üzerine yürür (Başar 1989: 9/571; Yeni Rehber Ansiklopedisi 1994: 20/333). 1.2.5. Kaçar Türkleri Dönemi Ağa Muhammed Han Kaçar, Zendlerle çok uğraşır. Sonunda Zend hanlarını ortadan kaldırarak İran’ın tamamına hâkim olur. Hemedan, Şiraz, İsfahan ve Kirman’ı alır. Zend Hanedanının saltanatına son verir. Ardından Azerbaycan üzerine yürür. Burayı da Afşarlardan alır. O da Şah İsmail gibi başta Kaçarlar olmak üzere, sadece Türk unsuruna dayanarak, İran’da yeni bir Türk sülalesinin hâkimiyetini tesis eder, Tahran’ı başkent yapar ve bütün İran’ı hâkimiyeti altına alır. Azerbaycan’ın başkenti Tebriz ise Kaçar hanedanının sukutuna kadar veliahtların oturduğu “dâr-üssaltana” olarak kalır (Bala 1977a: 6/35).
Ağa Muhammed Han Kaçar, Zendlerle iyi geçinen Kaşkay Türklerini de cezalandırır. Kaşkay Türklerinin bir bölümünü Mazerderan’a, bir bölümünü de Bahtiyari bölgesine sürgün eder. Geri kalan Kaşkay Türklerinin önderlerini 13 yıl süreyle sarayında rehin tutar. Dağlara çekilen Kaşkaylar fazla kayıp vermezler (Cavanşir 2001: 69).
Nadir Şah’ın ölümünden sonra ülkede meydana gelen karışıklıktan faydalanmaya çalışan Rusya, Ağa Muhammed Şah Kaçar’dan Hazar denizi kıyısında Esterebad sahillerinde Rus filosu için bir üs yapımına izin vermesini ister. Şah Kaçar buna izin vermez.
Rusya, hâkimiyet hakkı İran’da olan Gürcistan’a girer. Şah Kaçar büyük bir ordu ile Gürcistan üzerine yürür ve Rusları buradan çıkarır. Hatta Rusların Hazar Denizi’ndeki donanmasını tuzağa düşürerek harap eder ve Rus donanma idarecilerini askerleri ile birlikte esir alır. Meşhed’e döner(Ahmet Cevdet Paşa 2008: 172). Nadir Şah’ın sülalesinden Şahruh Mirza bütün hazinesi ile teslim olur. Ruslar tekrar Tiflis’e girer, hatta Bakü’yü işgal ederler. Ağa Muhammed Şah Kaçar, Kafkasya’ya döner. II. Katerina’nın ölümünü bahane ederek Ruslar çekilir. Yoluna devam eden Muhammed Şah Kaçar, Karabağ’ın merkezi Şuşa üzerine yürür (Başar 1989: 9/570). Karabağ hanı İbrahim Han, Dağıstan’a çekilir. Muhammed Şah Kaçar, Şuşa’yı alır. Şuşa’yı aldığı gece idam mahkûmu iki Türk tarafından, (Bala 1977a: 6/35) bazı kaynaklara göre kendi muhafızı Sefer Ali Bey tarafından, öldürülür (1797) (Seferli-Yusifov 1982: 359). Lâkin 1925 yılına kadar devam edecek Kaçar Türk Hanedanı’nın saltanatı, Muhammed Şah Kaçar’ın çocuğu olmadığı için ağabeyi Kulu Han’ın oğlu Baba Han soyundan devam edecektir. Baba Han, Feth Ali Şah adıyla tahta çıkar (Bala 1977a: 6/35; Kramers 1968: 5-II/1025). Rusların Kafkaslara ve Akdeniz’e inme ısrarı devam eder. Bunun için Ruslar bir taraftan Avusturya ve İngiltere ile anlaşarak Osmanlı topraklarını paylaşmaya, Türkleri Kırım ve Balkanlardan çıkarmaya, bir taraftan da Kafkasları istila etmeye çalışırlar (Karal 1988: V/14, 118). 30 yıl Ruslarla savaşan Feth Ali Şah ve oğlu ünlü başkumandan Abbas Mirza17, Rus istilasına dayanamaz hâle gelir ve 1813’te Gülistan ve 1828’de de Türkmençay antlaşmasını imzalamak mecburiyetinde kalır. Gülistan antlaşmasıyla Karabağ, Erivan ve Nahcivan; Türkmençay Antlaşmasıyla da Bakü dâhil olmak üzere Aras nehrinin üst tarafı yani kuzey Azerbaycan Ruslara bırakılır. Ruslar Kafkasları istila eder 18 . İngiltere ise güney ve doğudan İran hudutlarına dayanır (Bala 1977a: 6/35-37; Roux 2007: 425).
Prof. Dr. Ali. Kafkasyalı ”İRAN TÜRKLERİ” Kitabından alınmıştır
Bir yanıt yazın