Kerbelâ, yalnızca bir kıyımın değil, aynı zamanda bir soyun yok edilmek istendiği bir imha girişiminin adıdır. Hz. Hüseyin’in beraberindeki yetmiş iki kişiyle birlikte katledildiği bu faciada, Ehl-i Beyt soyunun tükenmemesi ve İslâm Peygamberi’nin neslinin devam etmesi, büyük ölçüde iki kişinin sağ kurtulmasına bağlı olmuştur: İmam Zeynel Abidin ve halası Hz. Zeynep. Ancak bu kurtuluşun gerisinde, tarih yazımının çoğu zaman gölgede bıraktığı hayati bir figür bulunmaktadır. O figür, Hz. Hüseyin’in eşi, İmam Zeynel Abidin’in annesi ve bir Türkmen prensesi olan Şehri Banu’dur. Alevi-Bektaşi sözlü geleneğinde “Şehri Banu” veya “Şah-ı Merdan’ın ( Hz. Ali) gelini” olarak da anılan bu asil kadın, Ehl-i Beyt soyu ile Türk boyları arasında kan bağına dayalı kutsi bir akrabalık tesis etmiş ve Anadolu Türkmenlerinin bu soya yönelik tarihsel koruyuculuk misyonunun en somut dayanağını oluşturmuştur.
Tarihsel Kaynakların Işığında Şehri Banu’nun Kimliği
Şehri Banu’nun kimliği ve soy kütüğü, İslâm tarihi kaynakları ile Alevi-Bektaşi sözlü geleneği arasında ilgi çekici farklılıklar ve tamamlayıcı anlatılar barındırmaktadır. Klasik Şiî kaynaklarında Şehri Banu, Sasani İmparatorluğu’nun son hükümdarı III. Yezdicerd’in kızı olarak kaydedilmektedir. Buna göre İran’ın İslâm ordularınca fethi sırasında esir alınmış, Hz. Ali’nin himayesine verilmiş ve onun uygun görmesiyle Hz. Hüseyin ile evlendirilmiştir. Bu evlilik, Fars aristokrasisi ile Ehl-i Beyt arasında bir bağ kurarak İran coğrafyasında Şiîliğin yayılmasına zemin hazırlamıştır.
Buna karşılık Anadolu Alevi-Bektaşi geleneği, Şehri Banu’nun bir Türkmen prensesi olduğu konusunda ısrarcıdır. Menâkıpnâmelerde, deyişlerde ve düvaz imamlarda onun Horasan’ın kadim Türk boylarından bir beyin kızı olduğu, Hz. Hüseyin ile evliliğinin Kerbelâ’dan çok önce, ilahi bir planın parçası olarak gerçekleştiği anlatılır. Her iki rivayetin ortaklaştığı nokta, Şehri Banu’nun Arap olmayan, asil bir soydan geldiği ve Hz. Hüseyin’in tek erkek evladı olan İmam Zeynel Abidin’i dünyaya getirerek Ehl-i Beyt soyunun sürmesini sağladığıdır. Bu ortak kabul, onun İslâm tarihindeki rolünü mezhepler üstü bir önem düzeyine taşımaktadır.
Kerbelâ Yolunda Bir Anne: Şehri Banu’nun Fedakârlığı
Şehri Banu’nun tarih sahnesindeki en kritik rolü, Kerbelâ’da ve sonrasında oğlu İmam Zeynel Abidin’in hayatta kalmasını sağlamış olmasıdır. 10 Muharrem günü Hz. Hüseyin şehit edildiğinde İmam Zeynel Abidin, ağır bir hastalığın pençesinde çadırında yatmaktaydı. Yezid’in komutanı Şimr, Ehl-i Beyt’in bütün erkek fertlerini katletmekle emrolunmuştu. Rivayete göre Şimr, hasta yatağındaki Zeynel Abidin’i de öldürmek üzere çadıra yöneldiğinde, Şehri Banu oğlunun üzerine kapanarak onu korumuş, Hz. Zeynep ise “Onu öldürmek istiyorsanız önce beni öldürün” diyerek yeğenine siper olmuştur. Bu iki kadının ortak direnişi ve hasta bir gencin savaşamayacak durumda olduğunu belirtmeleri, İmam Zeynel Abidin’in canının bağışlanmasıyla sonuçlanmıştır. Böylece Ehl-i Beyt’in erkek soyu, Şehri Banu’nun annelik cesareti ve Hz. Zeynep’in feraseti sayesinde kopmamıştır. Anne şefkatinin en yüksek mertebesini temsil eden bu müdahale, İslâm tarihinin akışını değiştiren sessiz ama belirleyici bir andır.
İmam Zeynel Abidin ve Soyun Devamı: Türkmen Annesinden Gelen Miras
İmam Zeynel Abidin, Kerbelâ’dan sağ kurtulduktan sonra Ehl-i Beyt’in dördüncü imamı olarak imamet makamına geçmiş ve soyun devamını sağlamıştır. Onun soyundan gelen İmam Muhammed Bakır ve İmam Cafer-i Sadık, İslâm hukuk ve irfan geleneğinin en büyük otoriteleri olmuş, Ehl-i Beyt mektebi bu iki imam eliyle kurumsallaşmıştır. Bugün On İki İmam inancının temel kaynakları olan hadisler, fıkıh kaideleri ve bâtınî teviller, büyük ölçüde bu silsileye dayanmaktadır. İmam Zeynel Abidin’in taşıdığı manevî mirasın yanı sıra annesinden tevarüs ettiği soyluluk, onun şahsında Arap ve Türk unsurları buluşturmuştur. Alevi-Bektaşi inancında bu buluşma, Ehl-i Beyt’in evrensel mesajının bütün kavimleri kucaklayan yapısının en güzel örneği sayılmaktadır. Şehri Banu’nun Türkmen kimliği, Anadolu Alevilerine Ehl-i Beyt’in yalnızca dinî önderleri değil, aynı zamanda dedeleri olduğu bilincini vermiş; bu bilinç, ibadetten hukuka, edebiyattan toplumsal örgütlenmeye kadar bütün bir Alevi kültürünün manevî zeminini oluşturmuştur.
Türkmen Koruyuculuğunun Tarihsel Seyri: Horasan’dan Anadolu’ya
Şehri Banu ile başlayan Türkmen-Ehl-i Beyt akrabalığı, asırlar boyunca zulüm gören ve sürgün edilen Ehl-i Beyt mensuplarının Türk boyları arasında sığınak bulmasıyla pekişmiştir. Emevî ve Abbasî saltanatları döneminde doğrudan hedef alınan Alevî seyyidler, İran’ın doğusundaki Horasan bölgesinde Türkmen obalarına sığınmış, burada hem canlarını kurtarmış hem de On İki İmam inancını bu obalar arasında yaymışlardır. Bu süreçte gerçekleşen evlilikler, iki topluluk arasındaki akrabalık bağlarını daha da güçlendirmiş ve Ehl-i Beyt sevgisini salt bir inanç meselesi olmaktan çıkarıp bir soy meselesine dönüştürmüştür. On üçüncü yüzyılda Moğol istilasının baskısıyla Anadolu’ya akan Türkmen boyları, beraberlerinde bu akrabalık bilincini ve Ehl-i Beyt’e bağlılığı da getirmişlerdir. Hacı Bektaş Veli’nin Anadolu’ya gelişi ve burada kurduğu irfan ocağı, Ehl-i Beyt’e dayanan manevî mirasın Anadolu coğrafyasında kurumsallaşmasını sağlamıştır. Osmanlı-Safevi çatışması ve ardından gelen Şahkulu, Nur Ali Halife, Kalender Çelebi gibi isyanların bastırılması sürecinde ağır zulme maruz kalan Anadolu Kızılbaş Türkmenleri, bütün baskılara rağmen Ehl-i Beyt’e olan bağlılıklarından ve bu soyun koruyuculuğu misyonundan vazgeçmemişlerdir.
Alevi-Bektaşi Kültüründe Şehri Banu’nun Sembolleşmesi
Şehri Banu’nun adı ve hatırası, Anadolu Alevi-Bektaşi sözlü geleneğinde en az Hz. Fatıma, Hz. Hatice veya Hz. Zeynep kadar saygıyla anılmaktadır. Düvaz imamlarda ondan “Şah Hüseyin’in banusu, Türk’ün asil kızı” diye söz edilir; mersiyelerde oğlu Zeynel Abidin’i koruyan anne olarak yâd edilir. Muharrem orucu boyunca kadınların okuduğu ağıtlarda Şehri Banu’nun Kerbelâ çölünde eşini kaybeden, oğlunun hasta bedenine siper olan ve esaret zincirlerini onurla taşıyan bir kadın olarak anlatılması, onun Alevi kadın kimliğinin en güçlü rol modellerinden biri haline gelmesini sağlamıştır. Alevi ocak sisteminde seyyidlik iddiasının sürdürülmesi ve dedelerin kendilerini Ehl-i Beyt soyuna dayandırması, doğrudan Şehri Banu üzerinden tesis edilen bu akrabalık bağına referansla mümkün olmaktadır. O, Aleviliğin yalnızca bir inanç değil aynı zamanda bir soy kütüğü olduğunun da en somut kanıtıdır.
Günümüze Yansıyan Miras: Ehl-i Beyt’in Bekçisi Olarak Anadolu Aleviliği
Şehri Banu’nun tarihsel kişiliği ve Türkmen koruyuculuğu meselesi, bugünün dünyasında da güncelliğini koruyan bir öneme sahiptir. Anadolu Aleviliği, bin üç yüz yılı aşkın süredir Ehl-i Beyt’in mesajını ve soy bağını yaşatan en köklü topluluklardan biri olarak varlığını sürdürmektedir. Hz. Hüseyin’in direnişi, Hz. Zeynep’in hakikat haykırışı ve Şehri Banu’nun annelik fedakârlığı, bu kültürde birbirini tamamlayan üç sacayağıdır. Alevi-Bektaşi yolunun “eline, beline, diline sahip ol” düsturu, Ehl-i Beyt’ten miras alınan ahlâkın özetidir. Bugün Alevi toplumunun adalet, eşitlik ve özgürlük talepleri de doğrudan bu tarihsel misyona ve Hz. Hüseyin’in zulme biat etmeme ilkesine dayanmaktadır. Şehri Banu’nun şahsında cisimleşen Türkmen koruyuculuğu, Ehl-i Beyt soyunun ve mesajının yok olmasını önlemiş, İslâm’ın bâtınî ve ahlâkî özünü Anadolu topraklarında yaşatmıştır.
Hz. Hüseyin’in eşi, İmam Zeynel Abidin’in annesi ve bir Türkmen prensesi olarak Şehri Banu, İslâm tarihinin en kritik dönemeçlerinden birinde oynadığı hayati rolle, yalnızca bir anne ve eş değil, aynı zamanda bir soyun, bir inancın ve bir kültürün kurtarıcı figürlerinden biri olarak tarihe geçmiştir. Onun Kerbelâ’da oğlunu korumak için gösterdiği cesaret, Anadolu Türkmenlerinin asırlar boyunca Ehl-i Beyt’e sağladığı korumanın sembolik başlangıcıdır. Bu miras, Alevi-Bektaşi ocaklarında, cemlerde, deyişlerde ve Muharrem matemlerinde yaşamaya, yeni kuşaklara aktarılmaya devam etmektedir.
Kaynakça
Ahmet Yaşar Ocak, Bektaşi Menâkıpnâmelerinde İslâm Öncesi İnanç Motifleri, Enderun Kitabevi, İstanbul.
Ahmet Yaşar Ocak, Osmanlı Toplumunda Zındıklar ve Mülhidler, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul.
Ali Şeriati, Hüseyin Adem’in Varisi, çev. Hüseyin Hatemi, İşaret Yayınları, İstanbul.
Ethem Ruhi Fığlalı, İmamiyye Şiası, Selçuk Yayınları, Ankara.
İrene Melikoff, Uyur İdik Uyardılar, çev. Turan Alptekin, Demos Yayınları, İstanbul.
Mary Thurlkill, Chosen Among Women: Mary and Fatima in Medieval Christianity and Shi‘ite Islam, University of Notre Dame Press, Notre Dame, 2007.
Mehmet Eröz, Türkiye’de Alevilik Bektaşilik, Otağ Matbaacılık, İstanbul.
Reha Çamuroğlu, Tarih, Heterodoksi ve Babailer, Kapı Yayınları, İstanbul.
Şeyh Müfîd, Kitâbü’l-İrşâd, çev. A. Kâzımî, Keysan Yayınları, İstanbul.
Taberî, Târîhu’l-Ümem ve’l-Mülûk, çev. M. Faruk Gürtunca, Sağlam Yayınevi, İstanbul.
Yaşar Nuri Öztürk, Enel Hakk İsyanı: İmam Hüseyin, Yeni Boyut Yayınları, İstanbul.
Bir yanıt yazın