1925 yılında Rize’deki gelişmeleri ajite eden saat saat rapor eden sahadaki İngiliz ajanın tam adı William Lawrence Knight’tır.
İngilizin Rize de işi ne ola ki?
Knight, o dönemde İngiltere’nin Trabzon Konsolosluğuna bağlı diplomat maskeli ajan olarak sahada görev yapıyordu.
Ve isyanın tam ortasında sahada her şeyin içinde.
Türkiye Lazları bombalıyor Lazlar isyan çıkardı haberini yayan da bu ajan.
Şapka Kanunu’nu bahane eden ayaklanmaları ve bu olayların bastırılma sürecini yakından takip etmiş ve yeraltı faaliyetlerinde bulunmuş kendisi.
Knight’ın gizli raporlarındaki bazı önemli noktalar şunlardır:
Rize Olayları: Kasım 1925’te patlak veren ve Şapka Kanunu’na karşı başlayan protestoları İngiliz Büyükelçiliği’ne detaylıca bildirmiştir.
Hamidiye Zırhlısı:
Ayaklanmayı bastırmak için Rize’ye gönderilen Hamidiye Kruvazörü’nün şehirdeki önleme amaçlı faaliyetlerini şehir bombalandı lazlar isyanda diye yaymış.
İsyanı kışkırtma çalısmaları
İstiklal Mahkemeleri: Bölgeye gelen gezici İstiklal Mahkemesi’nin faaliyetleri ve karakol basanlara karşı verilen idam kararları hakkında İngiliz makamlarına bilgi vermiş, Türkler lazlara zulmediyor yaygarası yapmıştır.
Tam da Musul konusunda ingilizlerle kavgalıyken ingilizlerin çok ihtiyacı vardı bu dinci etnik isyanlara. Saha da ki ajanlar isyanları tetiklemiş, kışkırtmıştır.
Şeyh said isyanıda Aynı döneme denk gelir.
W. L. Knight, daha sonraki yıllarda Selanik, Erzurum ve Tunus gibi yerlerde de diplomatik maskeli ajani görevler üstlenmiştir.
Birinci belge 1 Aralık 1925 tarihlidir. Ingiliz Büyükelçisi Sir R. Lindsay tarafından Ingiltere Dışişleri Bakanı Austen Chamberlain’e gönderilen yazıda, “Rize’de bir tür çalkalanma meydana geldiğini, ancak şu anda sadece ‘Hamidiye’ kruvazörünün olay yerine gönderildiğini biliyoruz” denilmektedir.
Kırmızı renkle işaretli yerde Hamidiye gemisinin Rize’ye gönderildiği yazıyor.
İngiliz diplomat Lindsay’in, o bölgede vazifeli bulunan ingiliz ajanı Mr. LAWRENCE William Knight’tan aldığını belirttiği 24 Kasım 1925 tarihli mektubundan bir pasaj naklediliyor.
Bu pasajda, hadiselerin yaşandığı günlerde yerel gazetelerin suskunluğa büründüğü, görünüşte kötü hava şartları sebebiyle telgraf akışının tamamen kesildiği, bir gün evvelki Seyr-i Sefain vapurunun alışılmadık bir şekilde mektup getirmediği, sadece birkaç kağıt getirmekle iktifa ettiği ve bunun da şaşkınlığı artırdığı yazıyor.
Ikinci belge ise 15 Aralık 1925 tarihini taşımaktadır. Birinci belgeden iki hafta sonrasının tarihini taşıyan bu belgede ise Lindsay’in, Rize’de yaşanan hadiseleri yine o bölgede vazifeli bulunan ajan Mr. Knight’tan aldığı bilgiler doğrultusunda ve fakat daha geniş bir muhtevayla Dışişleri Bakanlığı’na raporladığı görülmektedir.
Dışişleri Bakanı Chamberlain’e hitaben gönderilen bu yazıda, “Hamidiye kruvazörünün Laz köylerini bombaladığı” bildirilir.
İsyanın büyümesinin beklendiği Kemalist rejimin bu kargaşalarla uğrasırken zayıflayacagi hesap edilmekte deniliyor.
Kaynaklar
Ingiliz Arşivi: Foreign Office, 371/10863/E7512 Lindsay (Constantinople) to FO, 1 December, 1925.
Ingiliz Arşivi: FO 371/10863/E7918 Lindsay (Constantiniple) to FO, 15 December, 1925.
Gavin D. Brockett; Collective Action and the Turkish Revolution: Towards a Framework for the Social History of the Atatürk Era, 1923-38, Middle Eastern Studies, cild 34, sayı 4,
Bir yanıt yazın