Küresel siyasal sistem, İkinci Dünya Savaşı sonrasında kurulan uluslararası kurumların yapısal sınırlarına ulaşmış durumdadır. Özellikle Birleşmiş Milletler sistemi, barışı ve güvenliği koruma iddiasına rağmen, büyük güçlerin çıkarlarını dengeleyen ve çoğunluğun iradesini dışlayan bir yapıya dönüşmüştür. Güvenlik Konseyi’nde yer alan beş daimî üyenin veto hakkı, uluslararası hukuku askıya alabilecek fiilî bir dokunulmazlık mekanizması yaratmıştır.
Bu yapı, devletler arası egemen eşitlik ilkesini zedelemekte ve küresel adaletin işlerliğini ortadan kaldırmaktadır. Filistin, Venezuela ve Yemen örneklerinde görüldüğü üzere, uluslararası hukuk seçici biçimde uygulanmakta ve güçlü aktörler sistematik olarak hukuki sorumluluktan kaçabilmektedir. Bu durum, uluslararası düzenin meşruiyetini ciddi biçimde aşındırmaktadır.
Mevcut krizin kaynağı yalnızca uygulama eksikliği değil, uluslararası sistemin kurucu mantığıdır. Bu nedenle çözüm, mevcut yapının reforme edilmesiyle sınırlı kalamaz. Gereken, veto ve ayrıcalık temelli düzenlemelerin kaldırılması ve bağlayıcı, çoğulcu ve temsili bir uluslararası hukuk düzeninin inşa edilmesidir.
Birleşmiş Milletler Sisteminin Yapısal Sorunları
Birleşmiş Milletler, başlangıçta evrensel barış ve kolektif güvenlik hedefleri doğrultusunda şekillendirilmiş olsa da, zamanla büyük güçlerin çıkarlarını koruyan bir mekanizmaya dönüşmüştür. Güvenlik Konseyi’nin yapısı bu dönüşümün en açık göstergesidir. Veto hakkı, hukuki değil, siyasi bir araç olarak işlev görmekte ve ağır insan hakları ihlallerinin cezasız kalmasına yol açabilmektedir.
Daimî üyelerin aynı zamanda dünyanın en büyük silah üreticileri ve ihracatçıları olması, sistemin içsel çelişkilerini derinleştirmektedir. Barışı korumakla görevli aktörler, küresel çatışmalardan doğrudan veya dolaylı çıkar sağlamaktadır; bu durum uluslararası hukukun ahlaki ve normatif temelini zayıflatmaktadır.
Genel Kurul’un bağlayıcı karar alma yetkisinden yoksun olması, egemen eşitliğe dayalı demokratik bir temsil mekanizmasının işlevsizleşmesine yol açmıştır. Sonuç olarak, uluslararası toplumun kolektif iradesi büyük ölçüde sembolik kalmakta, gerçek karar alma gücü dar bir grubun elinde yoğunlaşmaktadır.
Bu yapı, merkez–çevre ilişkilerini yalnızca ekonomik ve askeri alanda değil, hukuki düzlemde de yeniden üretmektedir. Hukuk, merkez ülkelerde üretilirken, çevre ülkeler bu normların uygulama alanı hâline gelmektedir.
Bağlayıcı Uluslararası Hukuk ve Yeni Kurumsal Model
Yeni kurulacak uluslararası teşkilat, veto hakkı ve daimî üyelik gibi ayrıcalıkları tamamen ortadan kaldırmalıdır. Tüm devletler, egemen eşitlik ilkesine dayalı olarak karar alma süreçlerine katılmalıdır. En yüksek ve bağlayıcı organ, tüm üyelerin temsil edildiği Genel Kurul veya uluslararası parlamento olmalıdır.
Bu organ tarafından oy çokluğu veya nitelikli çoğunlukla kabul edilen uluslararası yasalar, tüm üye devletler için doğrudan bağlayıcı olmalıdır. Bu yasaların iç hukuka aktarılmaması, hukuki sorumluluktan kaçınma gerekçesi olarak kabul edilmemelidir.
Uluslararası yasalar; savaş suçları, işgal, soykırım, insanlığa karşı suçlar, ekonomik yaptırımlar yoluyla sivillerin cezalandırılması, zorla rejim değişikliği ve doğal kaynakların hukuka aykırı kullanımı gibi alanları kapsamalıdır. Hiçbir devlet başkanı, hükümet veya askeri yetkili bu normların dışında tutulmamalıdır.
Uluslararası Ceza, Yaptırım ve Uygulama Mekanizmaları
Hukukun bağlayıcı olabilmesi için yalnızca norm üretimi yeterli değildir; etkili uygulama ve yaptırım mekanizmaları şarttır. Bu nedenle Uluslararası Ceza Mahkemesi ve uluslararası cezaevi aynı merkezde konumlandırılmalıdır. Böylece yargılama, infaz ve denetim süreçleri arasında kurumsal bütünlük sağlanır.
Yaptırım mekanizmaları ilkesel ve orantılı olmalıdır. Sivillere yönelik ekonomik yaptırımlar yasaklanmalı; yaptırımlar siyasi ve askeri karar vericilere yönlendirilmelidir. Seçici ve çifte standartlı yaptırımlar, uluslararası hukukun meşruiyetini aşındırmaktadır.
Uluslararası barış ve müdahale gücü, tek bir devlet veya askeri blok tarafından kontrol edilmemelidir. Bu güç, kıtasal temsile dayalı, sivil denetime tabi ve yalnızca uluslararası parlamento kararıyla harekete geçecek şekilde yapılandırılmalıdır. Görevi yalnızca ciddi hukuki ihlalleri önlemek ile sınırlı olmalıdır.
Merkez Seçimi, Mekânsal Tarafsızlık ve Jeopolitik Boyut
Yeni uluslararası hukuk düzeninin merkezi, güçlü veya hegemonik devletlerde yer almamalıdır. Merkezin, Malta, İrlanda, Slovenya, Danimarka, Nepal, Tunus, Sri Lanka, Ruanda, Madagaskar, Umman, Moğolistan, Özbekistan, Kazakistan veya Ekvador gibi görece nötr ülkelerde kurulması, hukukun bağımsızlığı açısından yapısal bir gerekliliktir.
Uluslararası hukukun üretildiği coğrafya, tarafsızlığını doğrudan etkiler. Güç merkezlerinde konuşlanmış kurumlar kaçınılmaz olarak istihbarat, güvenlik ve diplomatik baskı altında kalır; bu da hukukun fiilî bağımsızlığını zedeler.
Merkez–çevre perspektifinden bakıldığında, bu tercih norm üretiminin coğrafyasını dönüştüren bilinçli bir müdahaledir. Hukuk, askeri ve ekonomik hegemonyadan görece bağımsız bir mekânda kurumsallaşarak evrensellik iddiasını güçlendirir.
Eleştirilere Karşı Hukuki ve Siyasal Değerlendirme
“Sistem büyük güçler olmadan işleyemez” veya “güçlü devletler daha güvenlidir” gibi yaygın argümanlar, uluslararası hukuku güç siyasetine tabi kılan realist varsayımlara dayanmaktadır. Oysa tarihsel deneyim, büyük güçlerin uluslararası hukuku ihlal etme kapasitesinin daha yüksek olduğunu göstermektedir.
Benzer şekilde, nötr veya çevresel ülkelerin yeterli altyapıya veya prestije sahip olmadığı iddiaları, küresel eşitsizliği normatif olarak kabul eden bir anlayışı yansıtır. Merkezin bu ülkelerde konumlandırılması, küresel kaynakların daha dengeli dağılımını ve uzun vadeli istikrarı teşvik eder.
Uluslararası hukuk açısından güvenlik, askeri kapasiteden değil; tarafsızlık, öngörülebilirlik ve eşit uygulanabilirlikten doğar.
Sonuç
Mevcut uluslararası düzen, adalet üretme kapasitesini büyük ölçüde kaybetmiştir. Veto hakkına dayalı ayrıcalık sistemi, küresel eşitsizliği kurumsallaştırmakta ve sadece belirli bölgelerde değil, tüm dünyada istikrarsızlık üretmektedir.
Bağlayıcı, temsilî ve ayrıcalıksız bir uluslararası hukuk düzeni, yalnızca küçük ve orta ölçekli devletlerin değil, küresel barışın da çıkarınadır. Kalıcı barış, hukukun güç dengelerinin üzerinde konumlandırılmadığı sürece mümkün değildir.
Çağın ihtiyacı, işlevsiz bir yapıyı onarmak değil; hukuku merkeze alan, gücü sınırlayan ve çoğunluğun iradesini bağlayıcı kılan yeni bir küresel düzen kurmaktır.
Kaynakça
• Falk, R. (2014). Power Shift: On the New Global Order. London: Zed Books.
• Chomsky, N. (2016). Who Rules the World? New York: Metropolitan Books.
• Anghie, A. (2005). Imperialism, Sovereignty and the Making of International Law. Cambridge: Cambridge University Press.
• Wallerstein, I. (2004). World-Systems Analysis: An Introduction. Durham: Duke University Press.
• Zürn, M. (2018). A Theory of Global Governance: Authority, Legitimacy, and Contestation. Oxford: Oxford University Press.
• United Nations (1945). Charter of the United Nations.
Bir yanıt yazın