Yukarıda işaret edildiği gibi 20. yüzyıl içerisinde dört defa yabancı güçlerin ve onların yerli işbirlikçilerinin işgaline, aynı zamanda yağma ve talanına maruz kalmışlardır. Bütün obaları, oymakları yağmalanmış, kütüphaneleri gasbedilmiştir.
Sözlü gelenekte yaşattıkları ve günlük hayatta kullandıkları dil, edebiyat ve kültür unsurlarından başka her şeyleri ellerinden alınmıştır. İlhanları idam edilmiş, beyleri sürgünlere gönderilmiş, yüzlerce oba insanı uzak diyarlarda mecburî iskâna tabi
tutulmuştur. Bütün bu haksız uygulamalara rağmen, köklü bir kültüre sahip, gelenek ve törelerine çok sıkı bağlı olan Kaşkay Türkleri, edebî ve kültürel değerlerini korumayı başarmışlardır. Az da olsa şairleri, yazarları özgün eserler vermeye devam etmişlerdir.
Kaşkay Türklerinin 20. yüzyıl şairleri ve yazarları arasında şunları sayabiliriz:
Necefî Kuhva (20. yüzyıl), Muhammed Kulu Hurşidî (1919-1991), Aliekber Hasan Mehdiguli (d. 1932), Novzer Danişver Kaşkayî (1937-2000), Menuçehr Kiyanî (d.1940), Muhammed Nadirî Dereşurî, Pervin Behmenî Kaşkayî (d. 1949), Mahmudî Rızaî, Menuçehr Hünerver, Hemrah Danişver, Şahba Şahbazî, Aliriza
Şahbazî, Muhsin Rezaî, Evezullah Seferî, Hüseyin Ali Gaimî, Fürud Cihangirî, Davud Hasan Agayî Keşgulî (d. 1945), Mansur Şahmuhammedî (d. 1947), Nadir Ferheng Şurba{urlu (d. 1948), Novzer Rızayı Rahîmî (d. 1949), Esedullah Merdanî Rehimî (d. 1952), Ali Asğer Hasanî (d.1955), Ersalan Mirzayî (1977), Hanım Raziyî Kâzimî, Hanım Fettanî Muradî Karakanî (d. 1985), Hanım Suğra Muradi Keşkulî, Hanım Eşrefî Cihangirî, Muhsin Ahmedî, Azizullah Atayî, Novzer Rızayî Rehimi, Muhammed Nadirî Dereşurî, Muhsin Recayî Penah, Teymur Gordanî, Hüseyin Ciddî Beyat, Mahmud Kâviyanî, Evezullah Seferî, Nadirî Ferheng, Ali Rıza
Malehmedî, Hüseyin Ali Gaimî, Kuruş İmanî, Mehr Şid Rehnüma, Kaveî İrevanî … (Rehimî 1386/2007: 24).
Kaşkay Türk edebiyatı sahasında büyük engellere rağmen çok önemli bir çalışma Novzer Danişver Kaşkayî (d.1937) tarafından yapılmıştır. 1371/1992 yılında yayımladığı ‘Neğmehay-é İl Ġaşġayî” adlı antolojisi onlarca Kaşkay edibinin biyografisini ve eserlerini ihtiva etmektedir. Biyografi kısımları Farsça eserler orijinal Kaşkay Türkçesi ile kaleme alınmıştır (Ġaşġayî 1371/1992).
Kaşkayların Amele tayfasının Behmenbeyli tiresinden olan Menuçehr Kiyanî (d. 1940) 74 göçeri Kaşkay obalarında, seyyar çadır okullarında öğretmenlik yaparken Kaşkay folklor ürünlerini derler ve “Siyah Çadırha (Kara Çadırlar)” adlı kitabında yayımlar. İkinci önemli çalışması “Şakayık Aşkına Göç” adlı eseridir.
Diğer yandan Kiyanî “Él Sözü” adlı bir de folklor dergisi yayımlamaktadır. Bu dergi vasıtasıyla da Kaşkayların halk edebiyatı ve halk bilimi ürünlerini derleyip yayımlamaktadır.
Kaşkayların Amele tayfasından olan ve otuz yıla yakın öğretmenlik yaptıktan sonra emekli olup Firuzabad’a yerleşen Mensur Şahmuhammedî 75 (d. 1947) Kaşkay Türklerinin çağdaş üstat şairidir. Şiirleri Tahran’da yayımlanan “Sehend” dergisinde ve “Nağmehâ-yı Él-i Ġaşġayî” adlı antolojide yayımlanan Şahmuhammedî, şairliği ile birlikte eğitimciliği ile de İran Türk edebiyatı tarihinde yeri almıştır. Hem klasik hem de âşık tarzında şiirler yazmaktadır.
Şahmuhammedî’nin pek çok şiiri ozanların ve halkın dilinde dolaşmaktadır. Ancak şiirlerinin ekserisi yayımlanmamıştır. 14 Şubat 2010 günü kendisi ile Firuzabad’da görüştüğümüzde sadece “Görüş Déna Dağında” adlı 136 bentlik manzumesi (Şahmuhammedî 1387/2008) bir kitap hâlinde yayımlanmıştır.
Kaşkay Türk edebiyatının canlanıp gelişmesinde önemli görevler üstlenen bir araştırmacı da Pervin Behmenî Kaşkayî (d. 1949)’dir. Tahran hükümeti tarafından görevden uzaklaştırılıncaya kadar 15 yıl göçeri obalarda öğretmenlik yapan Behmenî, Kaşkayî halk bilimi ürünlerini derler.
Binden fazla bayatı (mani) ve yüzlerce atasözü, darbı mesel toplar, bunları Farsça’ya çevirir, yayımlar. Ayrıca Kaşkay yazar, şair ve sanatçılar hakkında da derleme yapar.
Behmenî, bütün bunlarla birlekte, 50 yıldır yok olmaya yüz tutmuş âşıklık geleneğini canlandırmaya çalışır. Sözlü gelenekte yaşayan halk hikâyelerini kayıt altına alır (Kafkasyalı 2006: 283; 2007: 243).
Prof. Dr. Ali. Kafkasyalı ”İRAN TÜRKLERİ” Kitabından alınmıştır.
Bir yanıt yazın