Balaş Azeroğlu’nun İran’da çağdaş Türk edebiyatının gelişmesinde büyük hizmeti olmuştur. Onun şiirlerinde, bütün Azerbaycan Türkü’nün bağımsızlık mücadelesi, gelecekten beklentileri her yönüyle ve çok renkli tasvirlerle işlenmiştir (Kafkasyalı 2002: V/282 vd.).
Tahran’da yayımlanan “Gobustan”, “Medenî Maarif İşçisi”, “Kitaplar
Âleminde”, “Azerbaycan”, “Seher” adlı kitapların müellifi olan Muhammed Ali Musaddık (1922-1997), İran Türkleri bağımsızlık hareketine katıldığı için babası ile birlikte Tahran hükümeti tarafından bir müddet hapsedilmiş ve bütün varlıkları, ellerinden alınmıştır. 1946 Millî Hükümet’in yıkılmasından sonra Bakü’ye sığınmış.
Burada da hapis ve temerküz kamplarında tutulmuş. Serbest kaldıktan sonra, Gence ve Bakü’de yüksek tahsilini tamamlamış ve “Mehdi Şükûhî’nin Hayat ve Yaratıcılığı” konulu tezini savunarak doktorasını yapmıştır.
“Varlık”, “İnkılâb Yolunda” adlı dergilerde; “Edebiyat ve İnce Sen’et”, “Bakü”, “Azerbaycan” gazetelerinde ve “Azerbaycan Sovyet Ansiklopedisi”nde makaleleri yayımlanmıştır (Kafkasyalı 2002: V/334).
20. yüyılın dâhilerinden biri olan Muhammet Takî Zehtabî57, özgün hayatı, çok yönlü ilmî, sınırsız iradesi, yılmaz azmi, tavizsiz vakarı
ile Türk dünyasının hatta dünyanın örnek bir ilim adamıdır. Onun İran Türkleri arasından çıkması bir şanstır.
Zehtabî önce Tebriz’de Arapça ve Fransızca öğrenir, sonra Bakü’de Rusça ve Azerbaycan Türkçesi ve Edebiyatı okur, daha sonra Bağdat Üniversitesi’nde Farsça ve Eski Türk Dili üzerine çalışmalar yapar. İran Türklerinin dili, kültürü, edebiyatı ve folkloru üzerine
çok önemli araştırmalar yapıp birkaç kitap yayımladıktan sonra bilim dünyasınca büyük ilgiyle karşılanan “İran Türklerinin Eski Tarihi” adlı çok çiltli kitabını yazar (Zehtabî 2000).
Zehtabî, zamanın İran Cumhurbaşkanı Muhammet Hatemî’ye, İran’da ekseriyeti teşkil eden Türklerin ana dili olan Türkçenin serbest bırakılması, onlara Türkçe eğitim öğretim yapma imkânı verilmesi taleplerini ihtiva eden bir mektup gönderir.
Zehtabî’nin, İran Türk dili ve edebiyatının gelişmesi ve öğrenilmesinde, İran Türk tarihinin yazılmasında ve öğrenilmesinde eşsiz hizmetleri olmuştur. Dil, tarih, edebiyat sahalarında çok önemli eserlerin altına imza atan Zehtabî, aynı zamanda şair ve hikâyecidir. Üstat, hikâyelerinin bir kısmını “Goy Olsun On” adlı hikâye kitabında M. Mişovlu imzası ile yayımlamıştır (Mişovlu 1372/1993). Çağdaş modern şiir formunda yazdığı şiirlerinin bir kısmını da “Şahin Zencirde” adlı eserinde toplamıştır (Zehtabî 1378/1999).
Zehtabî, “İslâma ßeder İran Türklerinin Dili ve Edebiyatı” adlı eserinde Türk dili ve edebiyatı hakkında pek çok bilinmeyeni ve saklanılanı ortaya koymuştur (Zehtabî 1380/2002).
Ali Tude58 1946 katliâmından Bakü’ye sığınarak kurtulan millî şairlerden biridir. Bakü’de “Edebiyyat” gazetesinde çalışır. 1947 yılında Azerbaycan Devlet Üniversitesi Filoloji Fakültesi’ne girer, 1952 yılında tahsilini başarı ile bitirir. 1960 yılından beridir Azerbaycan Yazıçılar Birliği’nin yönetim kurulu üyesi olan Tude’nin otuz kadar eseri vardır. Kitaplarından bazıları şunlardır: Bakı’nın İşıġları, Veten Sevgisi, Mehbusların Son Sözü, Şimal Hesreti, Ġartal, Sevinç, Heyat Sınağı, Neğmeli Geceler, Aras Üste Palıd, Gecikmiş Vüsal, Mene Éle Baxma!..
Prof. Dr. Ali. Kafkasyalı ”İRAN TÜRKLERİ” Kitabından alınmıştır.
Bir yanıt yazın