Dünyanın en önemli su yollarından biri olan Hürmüz Boğazı, Basra Körfezini Umman Denizi’ne dolayısıyla serbest sulara bağlar. Hürmüz Boğazı’ndan saatte 5 petrol gemisi geçmektedir. Boğazın derinliği 115 metre, genişliği ise en dar yerde 56
km olması büyük okyanus gemilerinin boğazdan geçmesine imkân tanımaktadır.
Hürmüz boğazının kuzeyinde bulunan Kışen adası, İran’ın boğaza hâkimiyetini kolaylaştırmaktadır. İran, 903 km. uzunluğundaki Umman Denizi kıyısı ile açık denizlere ulaşabilen bir ülkedir (Resmî Veriler 2002).
İran’ın belli başlı şehir ve daha alt düzeydeki yerleşim birimleri de dağların eteğindeki vahalarda, bu derelerin kenarlarında teşekkül etmiştir. Buradaki meskûn ahali yanında göçebe ya da yarı göçebeler bu dereler ile yaylalar arasında hayatlarını
sürdürürler.
İran coğrafyasının dörtte biri çöllerden ibaret olup insanların yaşamasına elverişli değildir (Sarrafî 1383/2005: s. 56). Merkezî İran’ın tamamına yakını çöl özelliğine sahip tuzlu bozkırlardan ibarettir. Bu bölgenin güneyinde yer alıp Umman Denizi’ne kadar uzanan saha, yüksek yaylalardan teşekkül etmiş bir plato görünümündedir. Bu haliyle ülke dağlık, çöllük alan ve platolardan ibaret birbirinden tamamen farklı üç coğrafî bölgeden oluşmaktadır. Bu bölgelerde yağış ve ısı farkı da oldukça fazladır. Ülkede bir gün içerisinde hava sıcaklığı farkı 50oC’ye kadar ulaşabilmektedir. Başka bir sözle, yılın belirli dönemlerinde çeşitli bölgelerde dört mevsimi birden yaşamak mümkündür. Kuzey, batı ve güneyde uzanan dağlar denizlerden esen nemli rüzgârın iç kesimlerde etkili olmasını önler. Bu dağların dış yamaçlarındaki eteklerde hava nemli iç yamaçlarında ise kurudur. Dağ ikliminin hüküm sürdüğü alanlar da hayli çoktur. Hazar bölgesinde ise bol yağışlı, rutubetli, sıcak iklim hüküm sürmektedir (Ganji 1968: 212-249; Resmî Veriler 2002).
Ülke, daha ilk çağlardan itibaren Türkistan, Çin ve Hindistan’ı Kafkaslar, Anadolu ve doğu Akdeniz üzerinden batıya bağlayan belli başlı yollar üzerinde bulunmaktadır. Bunun dışında en eski çağlardan beri ülkenin kendi iç ulaşımını sağlayan gelişmiş bir yol sistemi mevcuttur. Safevîler, Kaçarlar ve Afşarlar döneminin dışında devletin ekonomisiyle birlikte ülkenin yolları da gelişme gösterememiştir. İlk çağlarda dünyanın en büyük yol ve ulaşımına sahip ülke, XX. yüzyılın başlangıcı ve bu yüzyılın ilk yirmi yılında Rusya’nın yaptığı yolları kullanan, uzak haberleşmede ise İngiltere Büyükelçiliği’nin telgraf sistemi ve Hindistan özel hatlarından yararlanan bir ülke konumuna gelmiştir.
Yüzlerce km. uzunluğunda olan Elburuz Sıra Dağları ile Zagros Dağlarından geçişler dar ve kıvrımlı geçitler sayesinde yapılır.
Ülkede kara ve deniz ulaşım yollarının yapımına meşrutiyet hükümetleri döneminde başlanmıştır. İslâm Cumhuriyeti’nin kurulmasının ardından ülke çapında kara, hava ve deniz yolları ulaşımı iyi bir noktaya gelmiştir. 1996 yılı itibariyle ülkedeki toplam otoban ve ana yolların uzunluğu 107 bin km’ye ulaşmıştır. İran asfalt yollar kanalıyla bütün komşu ülkelerle bağlantılıdır. En önemlileri güneydoğu bölgesinde Pakistan’a ve kuzey batıda Türkiye’ye açılan yollardır. Bu arada İran’ın toplam ithalatının % 20’si İran’ı Avrupa’ya bağlayan Türkiye ile bağlantılı yollardan gerçekleşmektedir. Hava Ulaşımı Ülke Sivil Havacılık Kurumu İran’daki hava limanlarının yönetimi, korunması, geliştirilmesi ve işletilmesinden ve ayrıca hava limanı yapım işlerinden sorumlu bir kuruluştur. Ülkedeki uçuş denetimleri ve uçuş izinleri de bu kurumun yetkisi dâhilindedir.
İran’ın hâlihazırda 18’i büyük uçakların inip kalkacağı kapasitede olmak üzere 45 hava limanı vardır. Sivil havacılık hayli gelişmiştir. Bu gün ülke genelindeki 81 adet resmi uçak ve 16 adet Chartter uçağı sivil havacılık kurumunun denetimi altında uçuş hizmeti vermektedir. İran’daki hava limanlarının yolcu kabul kapasitesi 1997 yılında 20 milyon kişiye ulaşmıştır. Öte yandan 1995 yılında iç hatlarda yolculuk yapan yolcu sayısı 17 milyonun üstünde seyretmiştir (Resmî Veriler 2002).
Mevcut en son istatistiklere göre İran demir yolu ağının uzunluğu 5226 km’dir. İran’ın son yıllarda yaptığı 630 km. uzunluğundaki çift yönlü Bafk-Bender Abbas demir yolu ile birlikte önemli demiryolları şunlardır: Meşhed-Serahs demir yolu,
Meşhed-Serahs-Tecen demir yolu, Tahran-Meşhed çift demir yolu hattı, Tahran- Kum yeni çift yönlü demir yolu hattı, Badruud-Mibed demir yolu.
İran’ın Türkiye, Pakistan, Azerbaycan ve Türkmenistan olmak üzere 4 ülke ile demir yolu bağlantısı bulunmaktadır. Tebriz-Kotur demiryolu hattı İran’ı Türkiye’ye; Tebriz-Culfa demiryolu hattı İran’ı Nahcivan’a; Meşhed-Serahs demir yolu hattı İran’ı Türkmenistan’a; Kirman-Zahidan demir yolu hattı İran’ı Pakistan’a bağlamaktadır.
Yukarıda işaret edildiği gibi İran’ın sahillerinin uzunluğu 2700 km’dir. Bu rakamın 700 km’sini Hazar Denizi kıyıları 2000 km’sini ise Fars Körfezi ve Umman denizi sahilleri oluşturmaktadır. İran’ın güneyinde ve kuzeyinde 10 büyük ticarî limanı bulunmaktadır. Kuzeyde, Bender Enzeli ve Novşehr; güneyde ise İmam Humeyni, Şehit Recai, Buşehr, Benderabbas, Lenge, Çabehar, Mahşehr, Şehit Bahoner limanları yer almaktadır. Kuzeyde 18 iskele, güney limanlarında ise 84 iskele alanı vardır.
Prof. Ali. Kafkasyalı ”İRAN TÜRKLERİ” Kitabından alınmıştır.
Bir yanıt yazın