Soğuk Savaş sonrası uluslararası sistemde devlet-dışı silahlı aktörlerin sayısı ve etkisi önemli ölçüde artmıştır. Bu aktörler, özellikle zayıf devlet yapılarının bulunduğu bölgelerde, küresel ve bölgesel güçlerin dış politika araçları haline gelmiştir. Literatürde bu durum çoğunlukla “proxy warfare” (vekâlet savaşı) kavramı ile açıklanmaktadır (Mumford, 2013).
Ancak bu ilişkilerin çoğu, yüzeyde “ittifak” ya da “stratejik ortaklık” olarak sunulsa da, gerçekte derin bir güç asimetrisi barındırmaktadır. Emperyal ya da hegemonik güçler ile devlet-dışı silahlı aktörler arasındaki bu ilişki biçimi, taraflar arasında eşitlikçi bir siyasal ortaklık değil; tek taraflı bağımlılığa dayalı bir araçsal işbirliği niteliği taşır.
Kuramsal Çerçeve: Emperyalizm ve Araçsal Akıl
Klasik emperyalizm kuramcıları (Lenin, 1917; Hobson, 1902), emperyalist genişlemeyi ekonomik zorunluluklar üzerinden açıklarken, çağdaş yaklaşımlar bu süreci daha çok jeopolitik çıkar, güvenlik mimarisi ve bölgesel dengeleme kavramlarıyla ele almaktadır (Harvey, 2003).
Bu bağlamda emperyal güçlerin temel özelliği, dış aktörlerle kurdukları ilişkilerde araçsal rasyonaliteyi esas almalarıdır. Bir aktörün desteklenmesi;
• Sahada askerî kapasite sunmasına,
• Rakip güçleri sınırlayabilmesine,
• Uluslararası hukuk ve kamuoyu açısından dolaylılık sağlamasına
bağlıdır.
Bu kriterler ortadan kalktığında, destek de ortadan kalkar. Bu durum bir politika değişikliği değil, emperyal aklın sürekliliğidir.
Devlet-Dışı Silahlı Aktörler ve Taşeronlaşma Süreci
Devlet-dışı silahlı aktörler, başlangıçta kendi siyasal hedefleri doğrultusunda ortaya çıksalar dahi, büyük güçlerle kurdukları ilişkiler sonucunda zamanla stratejik özerkliklerini kaybederler. Bu süreç literatürde “taşeronlaşma” olarak tanımlanabilir (Kaldor, 2012).
Taşeronlaşma şu sonuçları doğurur:
1. Siyasal karar alma kapasitesinin dışsallaşması
2. Yerel oluşumun zayıflaması
3. Uzun vadeli strateji üretme yetisinin kaybı
Bu noktadan sonra ilgili yapı, kendi gündemini değil; destekleyici gücün önceliklerini uygulayan bir aparat haline gelir.
Asimetrik İttifakların Geçiciliği
Asimetrik ittifakların en belirgin özelliği, süreklilik taşımamalarıdır. Walt’un ittifak teorisine göre (Walt, 1987), ittifaklar tehdit algısına bağlı olarak kurulur ve tehdit ortadan kalktığında çözülür. Ancak devlet-dışı aktörlerle kurulan ittifaklarda bu çözülme çok daha sert ve tek taraflıdır.
Emperyal güçler açısından bu aktörler:
• İkame edilebilir
• Harcanabilir
• Tasfiye edilebilir
unsurlardır. Bu nedenle ilişki sona erdiğinde ortaya çıkan durum, bir “ihanet” değil; yapısal bir sonlanmadır.
Tarihsel Örüntü ve Süreklilik
Afganistan, Irak, Libya ve Suriye örnekleri, emperyal güçlerin devlet-dışı aktörlerle kurduğu ilişkilerin benzer bir döngü izlediğini göstermektedir:
1. Destek ve güçlendirme
2. Araçsallaştırma
3. Yalnızlaştırma
4. Tasfiye veya marjinalleşme
Bu döngü, istisnai değil; sistematiktir. Dolayısıyla belirli bir örgüt ya da bölgeye özgü değil, emperyal politikanın genel karakteristiğidir.
Sonuç
Bu çalışma, emperyal güçlerle devlet-dışı silahlı aktörler arasında kurulan asimetrik ilişkilerin neden sürdürülemez olduğunu ortaya koymuştur. Emperyal merkezler açısından bu aktörler, kalıcı müttefikler değil; geçici araçlardır. İşlev sona erdiğinde ilişki de sona erer.
Sonuç olarak, dış güçlere bağımlı biçimde hareket eden her silahlı yapı, kendi siyasal geleceğini başkasının stratejik takvimine teslim etmiş olur. Bu takvimde ise kalıcılık değil, geçicilik esastır.
Kaynakça
• Harvey, D. (2003). The New Imperialism. Oxford: Oxford University Press.
• Hobson, J. A. (1902). Imperialism: A Study. London: James Nisbet.
• Kaldor, M. (2012). New and Old Wars: Organized Violence in a Global Era. Stanford: Stanford University Press.
• Lenin, V. I. (1917). Imperialism, the Highest Stage of Capitalism. Moscow.
• Mumford, A. (2013). Proxy Warfare. Cambridge: Polity Press.
• Walt, S. M. (1987). The Origins of Alliances. Ithaca: Cornell University Press.
Bir yanıt yazın