2.2.4.2. Azerbaycan Millî Hükûmeti Dönemi İran Türk Edebiyatı (1941-1946)
İran Türk tarihinin kırılma noktalarından biri de 2. Dünya Savaşı ve savaşın bitiminde İran Azerbaycanı’nda Pişeverî tarafından “Azerbaycan Muhtar Cumhuriyeti”nin kurulmasıdır. Bu olay aynı zamanda İran Türk edebiyatının da dönüm noktalarından birini oluşturmaktadır.
Seyid Cafer Pişeverî, 11 yıldır hapiste bulunan Pişeverî, Kâşan zindanından çıkarak Tahran’a gelir. Ajir gazetesini çıkarır. Tebriz’e geçer ve İran Türklerinin bağıksızlık mücadelesini başlatır. İran Demokrat Partisi’nden Tebriz milletvekili seçilir. Pişeverî ve
arkadaşları meclise sokulmaz. Meclise alınmayan Pişeverî, Ekim 1945’te Tebriz’e gelip, Azerbaycan Demokrat Partisi’nin ilk kongresini yaparak başkan seçilir. “Azerbaycan Muhtar Hükümeti Parlamentosu” toplanır ve 21 Mart 1945 günü “Azerbaycan Muhtar
Hükümeti” kurulur.
“İran Türkçesi” bölümünde de anlatıldığı gibi, Mir Cafer Pişeverî’nin kurduğu “Azerbaycan Muhtar Hükûmeti”, Amerika, İngiltere, Rusya ve Tahran yönetimi tarafından yıkıldıktan sonra (12 Aralık 1946) bağımsızlık hareketine gönül veren bütün aydın, yazar, şair ve ilim adamları, Tahran hükümeti tarafından zindanlara atılır, sürgünlere gönderilir veya öldürülür. Şair, yazar Se’di Yüzbendi’nin kafası kesilerek süngüye takılıp caddelerde dolaştırrldıktan sonra götürülüp, oğlunun yolunu bekleyen ak pürçekli annesinin önüne atılır. Büyük üstad Firidun İbrahim ve Cafer Kâşif idam edilir. Şair Muhammet Bağır Niknâm evinin önünde kurşuna dizilir. Ali Fıtrat, Mir Mehdi İtimat gibi onlarca yazar ve şair zindanlara atılır ve
orada öldürülür. Şair Cafer Mehmetzâde Kâşif, Nazmiye Meydanı’nda feci şekilde öldürülür (Emirov 2000: 51). Dünyanın görmediği yazar ve şairler katliamı yapılır.
Balaş Azeroğlu, Ali Tude, Abbas Penahî, Hamza Fethi Hoşginabî, İbrahim Zakir, Gafar Herisli, Medine Gülgün, Hekime Billurî, Kahraman Kahramanzâde, Mürtaze Pir gibi gazeteci, yazar ve şairler Bakü’ye sığınırlar (Müciri 1990: 153; Sumbatzâde
ve dğr.1985: 172).
Fedaîleri ve onlarca şair, yazar, bürokrat, milletvekili ile birlikte Bakü’ye sığınmak mecburiyetinde kalan Pişeverî de Stalin’in emri ile Mir Cafer Bağırov tarafından 11 Temmuz 1947 günü trafik kazası süsü verilerek öldürülür.
Siyaset adamlığının yanında aynı zamanda iyi bir bir hatip, yazar ve gazeteci olan Pişeverî’nin konuşma metinleri, sohbetleri, makaleleri toplanarak İran’da yayımlanmıştır (Pişeverî 1965). Pişeverî’nin yazıları İran Türk edebiyatının çok önemli eserleri arasındadır. Onun yazıları edebî yönden de yüksek karekter
taşımaktadır. İran Türklerinin 1945 bağımsılık hareketi de akim kalmış bir hereket değildir.
Daha önceki millî hareketler gibi, sonuç itibariyle bu hareket de halkı ayağa kaldırmış, onlarca yazarın, şairin, eğitimcinin bu millî davaya dikkatini çekmiş; bağımsızlık mücadelesinin ağır ödünleri olduğunu göstermiştir. Rusya gibi dost bildikleri ülkelerin de ne kadar hesaplı ve menfaatperest bir millet olduğunu bir kez
daha görmüşlerdir. Bu millî şahlanış, edipleri, şairleri, sanatkârları seferber etmiştir.
Şahlanan millî ruh, millî heyecan, şiire, türküye, destana, ağıta, sanata dönüşmüştür.
Edebiyat, tarih, musiki ve sanatta atılımlar yapılmış, yeni sahifeler açılmıştır (Kafkasyalı 2002: III/41).
Bu dönemin edebiyatçıları arasında şu isimleri saymak mümkündür: Ali Fıtrat (1890-1948), İbrahim Zakir (1892-1971), Cafer Mehmetzâde Kâşif (1894-1945), Gaşem Caferi (1901-1989), Muhammet Ali Hilâl Nasirî (1903-1946?), Tağı Eranî (1902-1940), Huşyâr (d. 1905), Genceli Sebahî (1906-1989), Kulu Han Borçalı
(1915-1945?), Hüseyin Cavan (1916-1985), Rahim Cadniku (d. 1919), Muhammet Bağır Niknâm (1921-1946), Muhammet Ali Düzdüzanî (1922-1946?), Haşim Terlan (d. 1924), Ali Tude (d. 1924), Kemalî (öl. 1946?), Musa Tahirî (öl. 1946?), Yedulla
Esedî Tebrizî (öl. 1946?) …1918-20 ve 1941-46 İran Türkleri bağımsızlık hareketlerini idrak eden ve hayatını İran Türklerinin bağımsızlığı için feda eden gazeteci şair yazar Ali Fıtrat47,
İran Türklüğünün eğitim ve edebiyatında önemli bir yere sahiptir. Ali Fıtrat, millî şiirleri ile ün yapan büyük bir vatan şairidir. Edebiyat tahsilini babası Molla Muhammed’den almıştır. 15 yaşından itibaren matbaa ve edebiyatla uğraşmaya başlamıştır. 1932 yılında gençlerin terbiyesine hasredilmiş “Bum ve Bülbül” (Baykuş ve Bülbül) kitabı, 1937 yılında “Divan-i Fıtrat” adlı 150 sehifelik eseri
Tebriz’de yayımlanmıştır (Heyet 1998: II/327). Fıtrat, zamanın ünlü basın organları olan “Sehend”, “Şahin”, “Tebriz”, “Azerbaycan”,.”Veten Yolunda” ve “┬aver-i Nov” gibi gazetelerde çeşitli yazılar yazmıştır (Ekberov ve dğr. 1988: 24).
Prof. Dr. Ali. Kafkasyalı ”İRAN TÜRKLERİ” Kitabından alınmıştır
Bir yanıt yazın