- Tarih boyunca insanlar, baskıcı, otoriter, kendini mağdur gibi gösteren, zenginlik ve şöhretle büyüleyen, yalancı ve umut tüccarlığı yapan siyasetçileri desteklemişlerdir. Hitler’den Mussolini’ye, Peron’dan günümüz popülist liderlerine kadar, otoriter siyasetçilerin kitlesel desteği her zaman bir gerçeklik olmuştur. Peki, bu tür liderlerin cazibesi nereden geliyor? İnsanlar neden defalarca kez aynı tuzağa düşüyor?
- Psikolojik Perspektif: Kendi Karanlığımızın Yansıması mı?
Freud’un “toplumsal bilinçdışı” kavramına göre, bireyler bazen kendi bastırdıkları arzularını dışa vurabilecek figürlere yönelirler. Otoriter liderlerin yalan söylemesi, mağdur numarası yapması, halkı manipüle etmesi gibi özellikleri aslında bireylerin içinde var olan ama dile getirmeye cesaret edemedikleri karanlık yönlerin bir yansıması olabilir.
Erich Fromm, Özgürlükten Kaçış adlı eserinde, bireylerin özgürlükten korktuğunu ve güçlü bir liderin gölgesine sığınarak kendilerini güvende hissettiklerini belirtir (Fromm, 1941). İnsanlar, bireysel sorumluluk almak yerine, kararları başkalarının vermesini tercih eder. Totaliter rejimler işte tam da bu korkuya oynar.
Stanley Milgram’ın otoriteye itaat deneyi de gösteriyor ki, insanlar otorite figürlerine karşı büyük bir itaat eğilimindedir. Kendi ahlaki değerleriyle çelişse bile, güçlü bir figürün emirlerini yerine getirme konusunda tereddüt etmeyebilirler (Milgram, 1963).
Bu psikolojik eğilimler, insanların otoriter, yalancı ve mağdur edebiyatı yapan siyasetçileri neden desteklediğine dair güçlü ipuçları sunar. Bu tür liderler, halkın bilinçdışı korkularına ve arzularına hitap ederken, aynı zamanda onların sorumluluktan kaçmasını sağlar.
- Sosyolojik ve Antropolojik Perspektif: Sürü Psikolojisi ve Kabilecilik
İnsanlar tarih boyunca grup içinde hayatta kalmaya programlanmışlardır. Bu bağlamda, Emile Durkheim’in Toplumsal Bütünleşme kavramı devreye girer. İnsanlar, güçlü bir lidere bağlanarak grup aidiyetlerini pekiştirirler (Durkheim, 1893). Bu liderin ne kadar baskıcı veya yalancı olduğu çoğu zaman önemli değildir; önemli olan, grubun birliği ve kimliğidir.
Modern toplumlarda da bu ilkel güdüler devam etmektedir. Popülist liderler, kendilerini bir grubun kurtarıcısı olarak tanıtarak, toplumun diğer kesimlerini “öteki” olarak gösterirler. Böylece, insanlar liderleri destekleyerek kendilerini “doğru taraf”ta hissetme ihtiyacı duyarlar.
Edward Bernays’in Propaganda adlı eserinde belirttiği gibi, kitleler mantıklı argümanlarla değil, duygusal manipülasyonlarla yönlendirilir (Bernays, 1928). Bu nedenle, siyasetçilerin mağdur edebiyatı yapması, düşman yaratması, kendisini kurtarıcı olarak lanse etmesi büyük kitleler üzerinde güçlü bir etki yaratır.
- Siyaset Bilimi Perspektifi: Popülizmin Zaferi
Popülist siyasetçiler, Carl Schmitt’in “dost-düşman ayrımı” kavramını kullanarak halkı ikiye bölerler (Schmitt, 1932). Bu strateji, seçmenleri rasyonel değerlendirme yapmaktan alıkoyarak, siyasetçiyi tartışılmaz bir kahraman veya mağdur haline getirir.
Örneğin, bir lider ekonomik krizlerin ve siyasi çalkantıların sorumlusu olarak sürekli “dış güçler” veya “iç hainler”i suçlayarak, kendi yetersizliklerini gizleyebilir. Bu manipülasyon yöntemi, demokrasiyi tahrip eden en etkili araçlardan biridir.
Hannah Arendt de Totalitarizmin Kaynakları adlı eserinde, otoriter rejimlerin halkın yalnızlık ve çaresizlik duygularını sömürerek iktidarlarını pekiştirdiğini belirtir (Arendt, 1951). İnsanlar, kendilerini güçsüz hissettiklerinde, onları kurtaracak bir “baba figürü”ne yönelme eğilimindedir.
- Felsefi Perspektif: Platon’dan Günümüze “Mağara Alegorisi”
Platon’un Devlet adlı eserinde bahsettiği “Mağara Alegorisi” günümüz siyasetine de ışık tutar. Halk, mağaranın içinde zincirlenmiş, yalnızca duvarda yansıyan gölgeleri gerçek sanan bireyler gibidir. Otoriter liderler, bu gölgeleri istedikleri gibi şekillendirerek insanları kandırırlar (Platon, M.Ö. 380).
Nietzsche ise Güç İstenci kavramında, insanların gerçeği aramaktan ziyade, güçlü olanın yanında durmayı tercih ettiğini belirtir (Nietzsche, 1887). Bu da, otoriter liderlerin yalanlarına rağmen neden desteklendiğini açıklayabilir.
Sonuç: Kendi Zincirlerimizi Kırmak
Otoriter, yalancı ve sahte siyasetçilerin neden bu kadar desteklendiğini anlamak için psikoloji, sosyoloji, antropoloji, siyaset bilimi ve felsefe gibi disiplinlerden faydalandık. Sonuç olarak, bu liderler insanın karanlık yönlerine hitap etmekte, sürü psikolojisini ve popülizmi kullanmakta, mağdur edebiyatı ile insanları manipüle etmektedir.
Ancak, farkında olmak yetmez. İnsanlar, bu manipülasyonların farkına varmadıkça, tarih boyunca aynı hataları yapmaya devam edecektir. Çünkü gerçek değişim, dışarıdaki liderlerden değil, bireylerin kendi düşünme biçimlerini değiştirmesinden geçer.
Bu bağlamda, Sokrates’in dediği gibi: “Sorgulanmamış bir hayat, yaşamaya değmez.”
Kaynakça
• Arendt, H. (1951). The Origins of Totalitarianism. Harcourt, Brace & Co.
• Bernays, E. (1928). Propaganda. Horace Liveright.
• Durkheim, E. (1893). De la division du travail social. Paris: Félix Alcan.
• Fromm, E. (1941). Escape from Freedom. Farrar & Rinehart.
• Freud, S. (1921). Massenpsychologie und Ich-Analyse [Group Psychology and the Analysis of the Ego]. Vienna: Internationaler Psychoanalytischer Verlag.
• Laclau, E. (2005). On Populist Reason. Verso.
• Milgram, S. (1963). “Behavioral Study of Obedience.” Journal of Abnormal and Social Psychology, 67(4), 371-378.
• Mudde, C. & Rovira Kaltwasser, C. (2017). Populism: A Very Short Introduction. Oxford University Press.
• Nietzsche, F. (1887). Zur Genealogie der Moral [On the Genealogy of Morality]. C.G. Naumann Verlag.
• Platon. (M.Ö. 380). Politeia [The Republic]. Atinalı Sokrates’in Diyalogları.
• Schmitt, C. (1932). Der Begriff des Politischen [The Concept of the Political]. Duncker & Humblot.
• Tocqueville, A. de. (1835). De la démocratie en Amérique [Democracy in America]. Paris: Gosselin.
• Zimbardo, P. (2007). The Lucifer Effect: Understanding How Good People Turn Evil. Random House.
Bir yanıt yazın