Suriye’nin gelecekteki yönetim modeline ilişkin tartışmalar, 2024 yılı itibarıyla hazırlanan anayasa taslağı çerçevesinde yoğunlaşmaktadır. Federal bir sistem öneren bu taslak, Suriye’nin mevcut sosyo-politik dokusunu ciddi bir dönüşüme uğratacak bir model sunmaktadır. Taslak, ülkenin altı federal bölgeye ayrılmasını, federal yasaların öncelikli kılınmasını ve her bölgeye kendi bayrağını kullanma hakkı tanınmasını öngörmektedir. Ancak bu modelin içerdiği etnik, dini ve mezhepsel ayrıştırmalar, Suriye’nin toprak bütünlüğünü tehlikeye atmaktadır (Milli Gazete, 2024).
Bu anayasa taslağının temel özelliklerini analiz etmek, sadece Suriye’nin geleceği açısından değil, aynı zamanda Ortadoğu’nun geneline yönelik geniş bir stratejik çerçeve içinde değerlendirilmesini zorunlu kılmaktadır. Çünkü taslak, bölgesel istikrarı hedefleyen bir çözümden ziyade, Ortadoğu’nun parçalanmasını ve daha küçük, kolayca yönlendirilebilecek devletçikler oluşturulmasını amaçlayan Büyük Ortadoğu Projesi (BOP) çerçevesinde değerlendirilmektedir (Yıldırım, 2020).
Federal Yönetim Modelinin Yapısal Özellikleri
2024 Anayasa taslağı, “Suriye Federal Demokratik Cumhuriyeti” ifadesiyle ülkenin gelecekte federal bir yapıya dönüşmesini öngörmektedir. Taslağın 176. maddesinde, Suriye’nin altı federal bölgeye ayrılacağı belirtilmektedir:
1. Şam ve Banliyöleri,
2. Kuzey Bölgesi,
3. Orta Bölge,
4. Güney Bölge,
5. Batı Bölge,
6. Doğu Bölgesi (Syrian Center for Legal Studies and Research, 2024).
Bölgesel sınırların kanunla belirlenmesi, federal bölgeler arasındaki anlaşmazlıkların bir konsey tarafından çözüleceği ifade edilmektedir. Ayrıca, federal bölgelerin kendi bayraklarını kullanabileceği, bu bayrakların resmi devlet bayrağının yanında yer alabileceği belirtilmiştir. Bu düzenlemeler, federal yapının ulusal kimliği zayıflatacağı ve yerel kimliklerin öne çıkmasına yol açacağı anlamına gelmektedir (Phillips, 2016).
Federalizm ve Mezhepsel-Etnik Ayrışma
Taslak anayasa, Suriye toplumunu etnik ve mezhepsel gruplara ayıran bir yaklaşımı benimsemektedir. Suriye’deki nüfus, Dürzi Müslüman, Alevi Müslüman, İsmaili Müslüman, Şii Müslüman, Sünni Müslüman gibi mezhepsel ayrımlarla sınıflandırılmıştır. Aynı şekilde Katolik Hıristiyan, Ortodoks Hıristiyan, Süryani, Kürt, Türkmen, Ezidi gibi etnik ve dini kategoriler de taslakta ayrıntılı olarak yer almıştır. Bu sınıflandırmalar, her bir grubun iki kişi ile Senato’da temsil edilmesi gerektiği fikriyle desteklenmiştir. Ancak bu model, toplumsal entegrasyonu zayıflatmakta ve ayrışmaları kurumsallaştırmaktadır (Haddad, 2011).
Suriye’nin mevcut anayasal düzeni ve ulusal kimliği, bu kadar keskin ayrımlar üzerine inşa edilmemiştir. Dolayısıyla, yeni anayasa taslağı, mezhepsel ve etnik farklılıkları bir arada tutmaktan ziyade bu farklılıkları derinleştirecek bir zemin hazırlamaktadır. Bu durum, yalnızca Suriye’yi değil, tüm Ortadoğu’yu istikrarsızlaştıracak bir dinamik oluşturmaktadır (Yıldırım, 2020).
Büyük Ortadoğu Projesi ve Bölgesel Stratejiler
Suriye’nin federal bir yapıya dönüştürülmesi yönündeki bu anayasal çerçeve, Büyük Ortadoğu Projesi’nin (BOP) bir parçası olarak değerlendirilmektedir. BOP’un temel hedeflerinden biri, Ortadoğu’daki mevcut ulus-devlet yapısını parçalayarak, daha küçük ve etkisiz devletçikler oluşturmaktır. Bu devletçikler, Batı’nın siyasi, ekonomik ve askeri etkisine açık hale gelerek, bölgesel güçlerin kendi aralarındaki dengeleri kurmasını engelleyecektir (Koray, 2018).
ABD, İsrail ve İngiltere’nin bölge üzerindeki stratejik hedefleri, Suriye’nin bu tür bir anayasa modeliyle federal bir yapıya dönüştürülmesiyle örtüşmektedir. Federal sistem, sadece mezhepsel ve etnik ayrışmaları kurumsallaştırmakla kalmamakta, aynı zamanda uzun vadede bağımsız devletçiklerin ortaya çıkmasına zemin hazırlamaktadır. Bu da, bölge ülkelerinin kendi içinde çatışan küçük gruplar haline gelmesine ve bölgesel birliğin imkânsız hale gelmesine yol açmaktadır (Smith, 2019).
Bu modelin Ortadoğu’daki diğer ulus-devletlere de örnek teşkil etmesi, bölgeyi onlarca küçük devlete dönüştürme projesinin bir parçasıdır. Federal yapılar, dış müdahaleleri kolaylaştırmakta, enerji kaynaklarının kontrolünü Batı lehine düzenlemekte ve bölge halkları arasında uzun vadeli düşmanlıkların tohumlarını ekmektedir (Rabasa & Chalk, 2001).
Anayasanın Geleceği ve Ulusal Birlik Perspektifi
2024 Anayasa taslağı, her ne kadar insan hakları, demokrasi ve eşitlik gibi evrensel değerlere vurgu yapsa da, bu değerlerin Suriye’nin mevcut sosyo-politik gerçekleriyle uyumlu bir şekilde uygulanması mümkün görünmemektedir. Özellikle bölgesel ve etnik ayrışmaların derinleşmesine yol açacak düzenlemeler, Suriye’nin toprak bütünlüğünü tehdit etmektedir (Milli Gazete, 2024).
Bu noktada, Türkiye’nin Suriye’nin toprak bütünlüğü konusundaki kırmızı çizgileri ve bölgede PKK/YPG gibi terör örgütlerinin kontrol alanlarını genişletme çabaları dikkate alındığında, taslak anayasa bölgesel istikrar açısından bir çözümden ziyade, bir sorun kaynağıdır (Fırat, 2023).
Sonuç
Suriye için önerilen 2024 Anayasa taslağı, federalizm modeliyle Ortadoğu’da etnik, mezhepsel ve kültürel farklılıkları kurumsallaştırmayı hedeflemektedir. Ancak bu model, ulusal birliği zayıflatmakta, bölünmeleri derinleştirmekte ve dış müdahalelere açık bir zemin oluşturmaktadır (Anderson, 2014). Federal yapılar, Ortadoğu’nun mevcut ulus-devlet yapısını tamamen parçalayarak, daha küçük ve etkisiz devletçiklerin ortaya çıkmasına yol açmaktadır (Huntington, 1996).
Bu süreç, yalnızca Suriye’yi değil, tüm Ortadoğu’yu etkileyen bir jeopolitik dönüşümün parçası olarak değerlendirilmektedir. Bu nedenle, Suriye’nin gelecekteki yönetim modelinin, bölgenin tarihsel ve sosyo-politik gerçekleriyle uyumlu, ulusal birliği koruyan ve bölgesel istikrarı hedefleyen bir çerçevede yeniden ele alınması gerekmektedir. Aksi takdirde, önerilen federal yapı, Suriye’yi ve Ortadoğu’yu daha büyük bir kaosa sürükleyecektir.
Kaynakça
1. Syrian Center for Legal Studies and Research. Draft Constitution for the New Syria 2024. Anwar Bounni, 2024.
2. Milli Gazete. “Suriye Nasıl Yönetilecek?” 4 Eylül 2024.
3. Büyük Ortadoğu Projesi (BOP) Raporları. ABD Ulusal Güvenlik Stratejileri, 2003.
4. Koray, H. (2018). Ortadoğu’da Federalizm ve Ayrışma Dinamikleri. İstanbul: İletişim Yayınları.
5. Yıldırım, K. (2020). “Ortadoğu’da Etnik ve Mezhepsel Ayrışma Politikaları.” Uluslararası İlişkiler Dergisi, 17(68), 45-60.
6. Phillips, C. (2016). The Battle for Syria: International Rivalry in the New Middle East. Yale University Press.
7. Smith, B. (2019). Federalism and Ethnic Conflict in Divided Societies. Cambridge University Press.
8. Uluslararası İnsan Hakları Bildirgesi. Birleşmiş Milletler, 1948.
9. Huntington, S. (1996). Medeniyetler Çatışması ve Dünya Düzeninin Yeniden Kurulması. Ankara: Kural Yayınları.
10. Fırat, M. (2023). “Türkiye’nin Kırmızı Çizgileri: Suriye ve Toprak Bütünlüğü.” Ortadoğu Çalışmaları Enstitüsü Raporu.
11. Al-Tamimi, A. J. (2024). “Constitutional Federalism in Post-War Syria: Opportunities and Risks.” Middle Eastern Studies Journal, 60(2), 123-141.
12. Rabasa, A., & Chalk, P. (2001). Ungoverned Territories: Understanding and Reducing Terrorism Risks. RAND Corporation.
13. Cizre, Ü. (2015). PKK ve Ortadoğu Politikaları: Dünü ve Bugünü. Ankara: Phoenix Yayınevi.
14. Haddad, F. (2011). Sectarianism in Iraq: Antagonistic Visions of Unity. Oxford University Press.
15. Anderson, L. (2014). The State and Social Transformation in the Middle East and North Africa. Princeton University Press.
Bir yanıt yazın