Paylaştığımız belge, Milli Mücadele dönemine (Eylül 1922) ait çok kritik bir istihbarat özetidir.
Belge, Büyük Taarruz sonrası Türk ordusunun İzmir’e girmesinin ardından, İtilaf Devletleri’nin (özellikle İngilizlerin) İstanbul ve Boğazlar çevresindeki hareketliliğini, tahliye planlarını ve bölgedeki gerginliği raporlamaktadır.
BELGENİN GÜNÜMÜZ TÜRKÇESİ:
VESİKA NO: 1498
25-Eylül-1338 (1922) İstihbarat Özeti: (İstanbul’dan alınan 21-24 tarihli raporlara dayanmaktadır)
1- Kocaeli tarafsız bölgesinde toplanmış bulunan İngiliz askeri kuvvetlerinin 21-Eylül-1922’den itibaren söz konusu bölgeyi tahliye ederek İstanbul’a hareket etmekte oldukları ve bu birliklerin kiralanan vapurlarla Çanakkale’ye sevk edilmekte oldukları bildiriliyor.
2- İngilizler, Deniz Yolları İdaresine bağlı vapurların ne kadar zamanda hazır olabileceklerini ve taşıma kapasitelerini sormuşlar; Osmanlı bayrağı taşıyan hiçbir geminin Karadeniz ve Marmara’da hareket edemeyeceğini tebliğ etmişlerdir.
3- Çanakkale’ye bir saldırı gerçekleşmesi durumunda İngilizlerin Gelibolu’ya çekilecekleri öğrenilmiştir.
4- 21-Eylül-1922’de İngilizler, İstanbul’daki Türk bahriye muhafız ve inzibat askerlerinin silah ve cephanelerini almışlardır. Boğaz kontrol hizmetinde kullanılan Türk gambotlarına (savaş gemilerine) İngiliz bayrağı çekilmiş; bunların subay ve mürettebatı silahtan arındırılarak görevlerinden uzaklaştırılmış ve yerlerine asker elbisesi giydirilmiş Ermeni ve Rumlar yerleştirilmiştir.
5- Harbiye Nazırı Ziya Paşa, General Harrington’un aşağıdaki açıklamasını tebliğ etmiştir:
“İstanbul’dan Anadolu’ya yapılan mühimmat sevkiyatından haberdarız. Bunun kesilmesi için her türlü önleme başvurulsun. Sevkiyatın devam ettiği kesinleştiği takdirde Harbiye ve Bahriye Nazırlarını sorumlu tutar, İstanbul’da mevcut her türlü askeri aracın imhasını emrederim.”
6- Fransız İstihbaratında: İtalyan ve Fransız birliklerinin İstanbul’u da terk etmek üzere emir alma ihtimalinden bahsediliyormuş. İngiliz çevrelerinde ise İstanbul’u Fransız ve İtalyanlara terk ederek İngilizlerin çekilmesi ve İstanbul’un adı geçen devletlere bağlı kuvvetler tarafından Türklere tesliminin söz konusu olduğu konuşulmaktadır.
7- İngilizlerle beraber gitmek isteyen İngiliz vatandaşları ile İngiliz hizmetindeki memurların adres ve nüfus sayılarının 23-Eylül-1922 akşamına kadar İngiliz karargahına bildirilmesi genelge ile duyurulmuştur.
8- İstanbul’daki zengin Hristiyanlarla muhalifler Avrupa’ya gitmekteymişler. (Damat) Ferit Paşa, 22-Eylül-1922’de İngiliz polislerinin koruması altında trenle Avrupa’ya gitmiştir.
9- İngilizler, 80 parçadan oluşan Akdeniz filosunu tamamen Mondros’ta topluyorlarmış.
10-Yunanlılar Edirne ve Çorlu’da kalan birliklerini yeniden Çerkezköy ve Sinekli bölgesine getirmekteymişler. İngilizlerin teşvikiyle yeniden İstanbul üzerine bir hareket yapma ihtimalinden bahsediliyor. Fransızlar, İstanbul’u tahliye için bir emir almadıkça Yunanlıların ileri hareketlerine kesinlikle engel olacaklarını resmen bildirmişlerdir.
11- Trakya’daki mevcut Yunan teşkilatının yeniden üç tümen halinde düzenlenmesinin planlandığı öğrenilmiştir.
12- Trakya’nın çeşitli iskelelerine çıkarılan göçmen miktarının yüz bine ulaştığı ve Müslümanların merhametsizce evlerinden barklarından atıldıkları bildiriliyor. Sofular civarında bir trenin havaya uçurulduğu haberi veriliyor. (25-Eylül-1922)
Bu belge, Türk tarihinin en kritik kırılma noktalarından biri olan “Çanakkale Krizi” (Chanak Crisis) günlerinde tutulmuş bir istihbarat raporudur.
Büyük Taarruz sonrası Türk ordusunun İzmir’i kurtarıp (9 Eylül 1922) rotayı İstanbul ve Trakya’ya çevirdiği, İngiltere ile Türkiye’nin savaşın eşiğine geldiği o gergin atmosferi bizzat izlememizi sağlıyor.
Belge Hakkında Ek Bilgiler:
► Belge içeriği (Damat Ferit’in kaçışı, General Harrington’ın tehditleri) kesin olarak 25-Eylül-1922 tarihindeki olayları anlatmaktadır.
► Damat Ferit’in Kaçışı: 8. maddede geçen olay tarihen sabittir. Milli Mücadele’nin kesin zaferi sonrası, “Yüzellilikler” listesinin en başında yer alacak olan Damat Ferit Paşa, yargılanacağını anladığı için 21-22 Eylül gecesi Orient Express (Şark Ekspresi) ile gizlice Avrupa’ya kaçmıştır.
► General Harrington’ın Tehdidi: 5. maddede geçen General Charles Harrington, o dönem İstanbul’daki işgal kuvvetlerinin başkomutanıdır. Bu tehdit, İngilizlerin Ankara Hükümeti’nin İstanbul’daki gizli faaliyetlerinden (mühimmat kaçırma) ne kadar bunaldığını ve çaresizce sertleştiğini gösterir.
► Ermeni ve Rumların Asker Yapılması: 4. maddede belirtilen Türk gemilerine el konulup mürettebatın değiştirilmesi, İngilizlerin şehirdeki Türk unsurlarına güvenmediği için azınlıkları “vekil güç” olarak kullanmaya çalıştığının kanıtıdır.
Şu üç nokta çok çarpıcı:
1- İngilizlerin Panik Hali: Belgenin genelinde bir “tahliye” ve “savunma hattı kurma” telaşı hakim. 1. ve 9. maddeler, İngilizlerin Türk ordusunun hızından korktuğunu ve Akdeniz filosunu Mondros’ta (tarihi bir sembol, Sevr’in imzalandığı yer) toplayarak son bir savunma/caydırıcılık hattı kurmaya çalıştığını gösteriyor.
2- Psikolojik Savaş: 5. maddedeki mühimmat tehdidi, aslında askeri bir güç gösterisinden ziyade bir “çaresizlik çığlığı” gibi duruyor. “Eğer Anadolu’ya silah göndermeye devam ederseniz İstanbul’u yakarım” demeye getiriyorlar; ancak 10. maddeye baktığımızda müttefikleri olan Fransızların bile artık İngilizlerle aynı fikirde olmadığını, Yunanlıları durdurmaya çalıştıklarını görüyoruz.
3- İmparatorluğun Tasfiyesi: Belge sadece askeri değil, sosyal bir çöküşü de belgeliyor. Zenginlerin kaçışı, azınlıkların silahlandırılması ve trenlerin havaya uçurulması (12. madde), bir devrin kapanırken ne kadar sancılı olduğunu kanıtlıyor.
Özetle: Bu belge, Türk ordusunun İzmir’den sonra durmayacağını anlayan “mağrur” İngiliz İmparatorluğu’nun İstanbul’da nasıl köşeye sıkıştığını gösteren bir “yenilgi öncesi fotoğrafı”dır. Mudanya Ateşkesi’ne (11-Ekim-1922) giden yolun taşları işte bu istihbarat raporlarıyla döşenmiştir.
KAYNAK:
T.C. Milli Savunma Bakanlığı
Arşiv ve Askeri Tarih Daire Başkanlığı
Askeri Tarih Belgeleri Dergisi
Mart 1969 (Sayı:67) Lozan Konferansı Öncesine Ait Belgeler
Bir yanıt yazın