Sam Brownback’in China’s War on Faith adlı eserinde billurlaşan derin medeniyet kaygısı, Batı evrenselciliğinin krizine dair kapsamlı bir sorgulamayı zorunlu kılmaktadır. Brownback’i çağdaşı pek çok siyasi figürden ayıran husus, Çin’in küresel yükselişini yalnızca jeostratejik bir tehdit olarak değil, Aydınlanma’dan beri inşa edilen insan tanımına, özgürlük felsefesine ve birey merkezli ontolojiye yönelmiş varoluşsal bir meydan okuma olarak kavramasıdır. Brownback’in “otoriter medeniyetler” kavramsallaştırması, bu meydan okumayı ahlaki bir ikiliğe hapsetmekte, fakat tam da bu indirgeme yoluyla, sorgulanması gereken asıl meseleyi açığa çıkarmaktadır: Batı’nın evrenselcilik iddiası ne ölçüde gerçek bir evrenselliğe dayanmaktaydı ve bugün bu iddia neden küresel ölçekte bu kadar hızlı aşınmaktadır? Bu sorular, güç geçişi tartışmalarının ötesine geçen, bizzat modernitenin tanımına ve insanlık durumunun çoğulluğuna ilişkin bir krizi işaret etmektedir.
Batı Normatif Düzeninin Kurucu Çelişkileri
1945 sonrası inşa edilen Amerika Birleşik Devletleri merkezli dünya düzeni, askeri ve ekonomik üstünlüğün yanı sıra, evrensel olduğu ilan edilen bir değerler setine dayanmıştır. Demokrasi, insan hakları, hukukun üstünlüğü ve serbest piyasa, bu normatif hegemonyanın dört sütunu olarak tüm insanlığa vaat edilmiştir. Ancak bu düzen, kuruluş anından itibaren yapısal bir çelişki barındırmıştır: Batı, söz konusu değerleri evrensel retorik olarak dolaşıma sokarken, uygulamada onları sistematik biçimde jeopolitik çıkarlarına tabi kılmıştır. Soğuk Savaş boyunca Latin Amerika’daki askeri darbelere verilen destek, Ortadoğu’daki otoriter rejimlerle kurulan stratejik ittifaklar ve Afganistan’dan Irak’a uzanan askeri müdahalelerin yol açtığı insani yıkım, bu çifte standardın tarihsel kaydını oluşturmaktadır. Dünyanın geri kalanı uzun süre bu çelişkiyi görmezden gelmek durumunda kalmıştır; zira Batı’nın kurduğu finansal mimariye, güvenlik şemsiyesine ve teknolojik altyapıya alternatif mevcut değildir. Yirmi birinci yüzyılda alternatifin somut olarak belirmesi, birikmiş ahlaki kredinin hızla tükenmesine ve normatif hegemonyanın temellerinin sarsılmasına yol açmaktadır.
Epistemik Çoğulculuk ve Çoklu Modernite Olgusu
Çok kutupluluk, ağırlıklı olarak askeri ve ekonomik gücün yeniden dağılması biçiminde okunmaktadır. Oysa yaşanan dönüşümün ihmal edilen derin katmanı, bilme biçimlerinin ve hakikat tanımlarının çoğullaşmasıdır. Çin Halk Cumhuriyeti’nin somut kalkınma başarılarına dayanan “performans meşruiyeti”, Rusya Federasyonu’nun Avrasyacı medeniyet söylemi ve İran İslam Cumhuriyeti’nin ilahi adalet temelli direniş anlatısı, Batı’nın liberal demokrasi dışındaki tüm siyasal modelleri gayrimeşru sayan varsayımını temelden sarsmaktadır. Bu üç aktör, her biri kendi içinde farklı tarihsel ve felsefi kaynaklara dayanmakla birlikte, birbirini tamamlayan bir ortak paydada buluşmaktadır: İnsanın tanımının, toplumun nihai amacının ve siyasal meşruiyetin ölçütlerinin Batı’nın seküler, bireyci ve rasyonalist çerçevesine indirgenemeyeceği iddiası. Brownback’in sezgisel olarak kavradığı fakat “otoriter” etiketiyle üstünü örttüğü asıl sarsıntı tam da bu noktada cereyan etmektedir. Dünyanın geri kalanı artık yalnızca farklı güç merkezlerine değil, farklı modernlik tanımlarına ve farklı iyi hayat tahayyüllerine de sahip olduğunu göstermektedir. Çoklu moderniteler paradigması, Batı’nın tarihsel deneyimini evrenselleştiren doğrusal ilerleme anlatısının yerine, eş zamanlı ve farklı modernleşme yollarının mümkün olduğu bir dünya resmi yerleştirmektedir.
Seküler Aklın Sınırları ve Manevi Direnişin Siyasal Tezahürleri
Yükselen eksenin en az anlaşılan boyutu, taşıdığı metafiziksel ağırlıktır. Batı modernitesi, Aydınlanma’dan itibaren kutsal olanı kamusal alanın dışına itmiş, dini bireysel vicdanın özel alanına hapsetmiş ve siyaseti araçsal rasyonalite zemininde yeniden kurmuştur. Buna karşılık İran İslam Devrimi, modern siyasal kurumların seküler olmak zorunda olmadığını, aşkın bir adalet fikrinin devlet yönetiminin merkezine yerleştirilebileceğini ilan etmiştir. Rus Ortodoks Kilisesi, Slav medeniyetinin ruhani kalkanı ve devlet egemenliğinin manevi boyutu olarak yeniden yorumlanmıştır. Çin medeniyeti ise Konfüçyüsçü kolektivizmi ve uyum felsefesini modern devlet kapasitesiyle sentezleyerek, bireyin topluluk içindeki sorumluluklarına dayanan farklı bir toplumsal sözleşme modeli ortaya koymuştur. Bu aktörlerin her biri, kendi kültürel kodları içinde, insanın yalnızca maddi refah peşinde koşan bir tüketici olmadığı, manevi aidiyetlerin ve kolektif kimliklerin siyasal meşruiyetin ayrılmaz bir parçası olduğu fikrini savunmaktadır. Batı’nın seküler rasyonalizmi, bu tür iddiaları irrasyonel veya tehlikeli olarak etiketleme eğilimindedir; ne var ki bu etiketleme, kendi kültürel sınırlarının farkında olmayan bir evrensellik varsayımının dışavurumudur.
Batı Evrenselciliğinin İçeriden Çöküşü: Çifte Standartlar ve Meşruiyet Krizi
Batı’nın normatif hegemonyasının aşınması, yalnızca dışarıdan yükselen alternatiflerin sonucu değildir; asıl yıkım içeriden gelmektedir. Gazze’de yaşanan ve Batılı hükümetlerin büyük ölçüde kayıtsız kaldığı insani felaket, uluslararası hukukun evrenselliği iddiasını onarılamaz biçimde zedelemiştir. Ukrayna’daki savaş karşısında sergilenen ilkeli tutum ile aynı dönemde Filistin’de gerçekleşen sivil katliamları karşısındaki suskunluk arasındaki uçurum, “kurallara dayalı düzen” söyleminin içini boşaltmış ve bu söylemi küresel Güney nezdinde tamamen itibarsızlaştırmıştır. Dahası, Batı’nın kendi içindeki demokratik gerileme, yükselen popülist hareketler, kurumlara duyulan güvenin çöküşü ve derinleşen toplumsal kutuplaşma, ihraç edilmeye çalışılan liberal demokratik modelin anavatanında da ciddi bir kriz içinde olduğunu göstermektedir. Kendi eylemleriyle başkalarına ahlak dersi verecek konumda olmadığını kanıtlayan bir Batı’nın, küresel normatif liderlik iddiasını sürdürebilmesi mümkün görünmemektedir.
Alternatif Eksenin Yapısal Kırılganlıkları ve Çok Katmanlı Gelecek
Bununla birlikte, Asya merkezli bu yükselen alternatifin kendi iç çelişkileri ve yapısal kırılganlıkları da titizlikle değerlendirilmelidir. Çin Halk Cumhuriyeti hızlı yaşlanma, azalan işgücü ve emlak sektörü kaynaklı ekonomik yavaşlama gibi ciddi demografik ve yapısal sorunlarla karşı karşıyadır. Rusya Federasyonu, Batı’nın kapsamlı yaptırım rejimi altında enerji gelirlerinin daralması, teknolojik izolasyon ve insan sermayesi kaybıyla mücadele etmektedir. İran İslam Cumhuriyeti ise uzun yıllara yayılan ekonomik ambargolar, iç toplumsal gerilimler ve meşruiyet tartışmalarıyla yapısal bir stres testinden geçmektedir. Bu üç aktörün dünya görüşleri arasındaki farklılıklar da en az ortak paydaları kadar önemlidir: Çin’in pragmatik devlet kapitalizmi, Rusya’nın jeopolitik revizyonizmi ve İran’ın devrimci teokrasisi her zaman uyumlu bir bütün oluşturmamaktadır. Aralarındaki stratejik yakınlaşma, ortak bir ideolojik projeden ziyade, Amerika Birleşik Devletleri hegemonyasına karşı duyulan ortak tehdit algısından beslenmektedir. Bu durum, Brownback’in varsaydığı gibi homojen ve kurumsallaşmış bir “otoriter medeniyet bloğu”nun mevcut olduğu tezini sorgulamaya açmaktadır. Geleceğe dair daha makul senaryo, iki kutuplu yeni bir dünya düzeninin doğuşu değil, çok daha karmaşık, akışkan ve çok katmanlı bir küresel düzensizliğin kurumsallaşmasıdır.
Sonuç
Sam Brownback’in dile getirdiği medeniyet korkusu, yalnızca muhafazakâr bir Evanjelistin ideolojik refleksine indirgenemeyecek kadar temel bir meseleye işaret etmektedir. Brownback, Batı’nın üç yüz yıllık modernite projesinin tarihte ilk kez sistemli, çok boyutlu ve kitlesel bir alternatifle karşı karşıya kaldığını sezmektedir. Ancak bu alternatifi “otoriter medeniyetler” kategorisine hapsetmek, hem söz konusu oluşumu anlamayı reddetmek hem de Batı’nın kendi konumunu ahlaki olarak mutlaklaştırmak anlamına gelmektedir. İçinde bulunulan tarihsel uğrak, Batı evrenselciliğinin sona erdiği ve çoklu modernitelerin eş zamanlı varoluşunun kalıcı bir gerçeklik haline geldiği yeni bir dönemin başlangıcıdır. Bu yeni dönemde asıl mesele, hangi medeniyet tahayyülünün nihai olarak galip geleceği değil, birbirinden kökten farklı insanlık tanımlarının ve siyasal meşruiyet modellerinin aynı gezegende nasıl bir arada var olabileceğidir. Medeniyetin ruhu için verilen bu savaş, askeri kapasiteyle değil, anlam haritalarının ve kolektif tahayyüllerin dönüşümüyle kazanılacak veya kaybedilecektir.
Kaynakça
Australian Strategic Policy Institute. (2023). Critical Technology Tracker: The Global Race for Future Power. ASPI Report.
Brownback, S. (2022). China’s War on Faith. Washington, DC: Family Research Council.
Dugin, A. (2014). Eurasian Mission: An Introduction to Neo-Eurasianism. London: Arktos.
Freedman, L. (2023). The Crisis of Liberal Internationalism. Foreign Affairs, 102(2), 48-62.
Fukuyama, F. (1992). The End of History and the Last Man. New York: Free Press.
Huntington, S. P. (1996). The Clash of Civilizations and the Remaking of World Order. New York: Simon & Schuster.
Mahbubani, K. (2008). The New Asian Hemisphere: The Irresistible Shift of Global Power to the East. New York: PublicAffairs.
Pabst, A. (2019). Liberal World Order and Its Critics: Civilisational States and Cultural Commonwealths. Cambridge: Polity Press.
Zakaria, F. (2020). Ten Lessons for a Post-Pandemic World. New York: W. W. Norton & Company.
Bir yanıt yazın