Bumin Kağan

Bumın Kağan (Eski Türkçe :, Türkçe Bumin Kağan; † 552), Geç Antik Çağ Orta Asya’sında Göktürkler’in Birinci Türk Kağanlığı’nın kurucusuydu. Orhon runalarının (1889) keşfinden ve üzerlerindeki yazıların Danimarkalı filolog Vilhelm Thomsen tarafından çözümlenmesinden (1893) önce, yalnızca Çincedeki adı 土門 (T’u-men) ile biliniyordu.

Türk Bumın kabilesi, Zhou shu’ya (Çin’in Tang Hanedanı döneminde ortaya çıkan tarih eserlerinden biri) göre T’u-wu’nun oğlu, A-hsien-shih’in torunu ve Na-tu-liu’nun (sadece Çince transliterasyonla bilinen isimler) büyük torunu idi.

Bumin Kağan, A-shih-na soyluğundan geliyordu ve Türklerin (kendi adlarıyla türk, Çin kaynaklarında t’u-chüeh) lideriydi; bu ad daha sonra tüm Türk halklarını kapsayan genel terim haline gelecekti. Türk boyu, Doğu Orta Asya’nın Altay civarında yerleşikti ve ekonomik açıdan stratejik öneme sahip olan, Altay’daki iki ticaret yolunun kesişim noktasını kontrol altında tutuyordu. Ticaret yollarından biri doğudaki Orhun Vadisi’ni batıdaki İli Vadisi’ne bağlıyordu. Diğer ticaret yolu ise Yukarı Yenisey’den güney yönüne Altay ve Tianşan’a uzanıyordu. Ayrıca Türklerin ustaca demirci oldukları ve demir ürünlerini ihraç ettikleri de bilinmektedir.

Türk boyu, yaklaşık 400 civarında yayılan ve büyük bir göçebe boylar konfederasyonu olan Rouranların üstünlüğü altında yaşıyordu. 520 yılında, taht kavgaları nedeniyle Rouran İmparatorluğu Çinliler tarafından doğu ve batı olarak ikiye bölündü. Rouran İmparatorluğu’nun doğusunu A-na-kuei aldı, batısını ise Po-lo-men yönetmeliydi. Ancak Po-lo-men kendisine verilen toprakla razı olmadığından anlaşmazlık devam etti.

Türklerin Rouran Üzerindeki Zaferi

Çin kaynaklarında adları geçtiği gibi muhtemelen Türk olan Kao-che, Rouranlar arasındaki anlaşmazlıklardan faydalanmak istediler ve 546 yılında üst hakimiyetlerinden kurtulmaya çalıştılar, fakat Türk kabilesi tarafından engellendiler, A-na-kuei uyarıldı. Şükran işareti olarak bu kabilenin lideri Bumın, A-na-kuei’nin kızını eş olarak istemek istedi, fakat A-na-kuei, federasyona demirci köle olarak hizmet eden kabilenin bir prensesini vermenin uygun olmayacağını belirterek bu teklifi reddetti.

Bumın bu hakareti muhtemelen kabul etmedi, çünkü aynı isteği ile Batı-Wei’ye (Kuzey-Wei’nin bir varis devleti) yöneldi ve prensesi eş olarak aldı. Takip eden dönemde Türkler, Rouran’a karşı açık bir isyan başlattılar. 552 yılında Bumın, Rouran hanedanını kesin bir şekilde mağlup etti ve Birinci Türk Kağanlığı’nı kurdu.

Bumın Kağan’ın Hükümdarlığı

Bumın Kağan çok kısa bir süre hüküm sürdü, çünkü aynı yıl içinde öldü.((Bir düşman tarafından zehirlenmiş olabilir.)) Kaynaklar, onun kısa hükümdarlığı hakkında bilgi vermemektedir. Kısa bir süre sonra imparatorluk, toplam bir federasyonun parçası olarak doğu ve batı yönetim birimlerine ayrıldı; doğu kısmı, batı kısımdan üstün güç konumundaydı. Bumın Kağan döneminde kağanlığın bu iki yönetim birimine ayrılıp ayrılmadığı, diğer Orta Asya göçebe imparatorluklarında olduğu gibi ilk andan itibaren mi yoksa yalnızca Bumın Kağan’ın ölümünden sonra mı gerçekleştiği kesin olarak bilinmemektedir.

Bumın Kağan’ın halefi, adı sadece Çin kaynaklarında bilinen Kuo-lo idi ve 552’den 553’e kadar hüküm sürdü. 553’ten sonra (572’ye kadar) Bumın Kağan’ın en büyük oğlu Muhan, Türk İmparatorluğu’nu yönetti (de facto olarak sadece imparatorluğun doğu kısmını yönetiyordu), bu sırada Bumın Kağan’ın küçük oğlu Iştämi (muhtemelen Sizabulos ile aynı kişi) Muhan’ın temsilcisi olarak batı kısmında 575’e kadar hüküm sürdü. De facto olarak Iştämi, imparatorluğun batı kısmını bağımsız bir hükümdar gibi yönetti.

Orhon yazıtları, Bumın’ın adını ve kardeşi Iştämi’nin adını aynı anda ve her ikisini de hükümdar olarak anarken, Muhan’ın adını hiç anmaz ve bu durum, bölünmenin Bumın döneminde başlamış olabileceğine dair bir işaret sunar, ancak bu henüz kanıtlanmamıştır.

Runik Yazıtlar

732 yılına tarihlenen ikinci Türk Kağanlığı dönemine ait Orhon Runik yazıtlarından Köl-Tegin yazıtında, Bumın Kağan hakkında şu anlatım yer almaktadır:

Gökyüzü yukarıda ve yeryüzü aşağıda yaratıldığında, bu ikisi arasında insan varlıkları yaratıldı. İnsan varlıklarının üzerinde atalarım Bumin Kağan ve Iştämi Kağan hükümdar oldular. Hükümdar olduktan sonra Türk halkının devletini ve kurumlarını (geleneksel yasalarını) organize ettiler ve yönettüler. Dört bir yanda düşmanları vardı. Ordularıyla yürüyerek dört bir yandaki halkları fethedip onları teba yaptılar. Gururlu düşmanların boyun eğmesini ve güçlülerin diz çökmelerini sağladılar.

Literatür

Peter B. Golden: Türklere Ait Etnogonik Hikâyeler, in: The Medieval History Journal 21, 2, s. 291–327, 2018.
Rene Grousset: Bozkır Halkları, Essen 1975.
Ali Kemal Meram: Göktürk İmparatorluğu, İstanbul 1974.
Denis Sinor: İç Asya. Tarih – Medeniyet – Dil. Bir ders planı, Bloomington 1969.
Wolfgang-Ekkehard Scharlipp: Orta Asya’daki İlk Türkler. Tarihleri ve Kültürlerine Giriş, Darmstadt 1992.

Referanslar

1. Orhon inscriptions | Turkic, Runic, Scripts | Britannica. In: Encyclopedia Britannica. (britannica.com [abgerufen am 14. Januar 2026]).
2.  Peter B. Golden: An Introduction to the History of the Turkic Peoples: Ethnogenesis and State-Formation in Medieval and Early Modern Eurasia and the Middle East, Wiesbaden 1992, S. 119
3.  Wolfgang-Ekkehard Scharlipp: Die frühen Türken in Zentralasien, S. 2, 11 f., 18 f., 23, 25, 30.