Şefika Gaspıralı ve 5 Aralık Kadın Hakları Günü Kutlu Olsun

Türkiye’de kadınlar, 5 Aralık 1934 tarihinde Atatürk öncülüğünde seçme ve seçilme haklarını kazanmıştır. Bu tarihten  sonra her yıl, “Kadınlara Milletvekili Seçme ve Seçilme Hakkı” tanıyan yasanın kabulü, Türkiye’de “Kadın Hakları Günü” olarak kutlanmaktadır. Kadın Hakları Günü Olympe de Gouges’un 1791’deki Kadın ve Kadın Yurttaş Hakları Bildirisi’ne kadar uzanır.  Gouges, 1789’da Fransız Ulusal Meclisi’nde okunan ve günümüzdeki İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi’nin esin kaynaklarından biri olan İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirisi’ne karşı, bu metinde geçen “insan” sözcüğünün  sadece erkeği kastetmesi  sebebiyle 1791 yılında Kadın ve Yurttaş Hakları Bildirisi’ni yayımlamıştır.

Türkiye’de   sürecin  önemli bir geçmişi vardır. Şefika Gaspıralı, Çarlık Rusyası’nda siyasi girişimleriyle kadın hareketlerini canlandıran isimdir. Türk dünyasında aydınlanma hareketini başlatan İsmail Gaspıralı, kadınların eğitimine ve gelişmesine büyük önem vermiş, Şefika Hanım da babasının hayallerini gerçekleştirerek sadece  20. yüzyılın değil, 21. yüzyıl insanına da yol göstermeyi başarmıştır.

Şefika Gaspıralı, 20. yüzyıl başlarındaki Türk kültürel ve siyasi uyanışın önderlerinden olan düşünür, yayıncı, eğitimci, politikacı ve reformcu İsmail Gaspıralı’nın kızı ve  yardımcısıdır.  Rusya’daki Türk Kadın Hareketi’nin öncülerinden, ilk kadın dergisi Alem-i Nisvan‘ın baş editörü ve yayıncısıdır.

Türk dünyasında aydınlanma hareketini başlatan İsmail Gaspıralı, kadınların eğitimine ve gelişmesine büyük önem vermiş, Şefika Hanım da babasının hayallerini gerçekleştirerek üslendiği öncü rol ile sadece 20. yüzyılın değil 21. yüzyıl insanına da yol göstermeyi başarmıştır. Şefika GaspıralıÇarlık Rusyası’nda siyasi girişimleriyle kadın hareketlerini canlandıran isim olmuştur.

Gaspıralı’nın  öncü eğitim modeli Usûl-ü Cedid”e göre eğitim veren ilk kız eğitim okulları 1884 yılında  Bahçesaray’da açılmıştır. Bu okulun öğretmeni, İsmail Gaspıralı’nın kız kardeşi Selime Pembe Hanım olmuştur. 1906 yılında  Bahçesaray’da kız okullarının sayısı 13’e ulaşmış,  1917’de Kırım’daki Usul-ü Cedid okullarının sayısı 360’ı bulmuştur.

Alem-i Nisvan,   (Алем-и Нисван) dünyadaki ilk Türk-Müslüman kadın dergisidir. İlk sayı3 Mart 1906 tarihlidir.  “Kadınlar Dünyası” anlamına gelir. Arap alfabesini kullanarak Kırım Tatar dilinde 1906-1912 arasında Kırım’da basılmıştır. Baş editörlüğünü Şefika  Gasprinskaya (1886-1973) yapmıştır. Şefika Hanım, Tercüman’daki yazılar ile temeli atılan çalışmalara “Alem-i Nisvan” ile hız kazandırmıştır. Alem-i Nisvan dergisinde kadınları bilinçlendirme, yönlendirme, aydınlatma, esas olarak da örgütleme ilkesiyle hareket  edilmiştir. Tercüman gazetesinin eki olarak  basılan “Alem-i Nisvan” da  yayımlanan yazılar,  sadece  Türk dünyasında değil, Fransız “Revue du Monde Musulman” dergisinde de  yer almıştır.

Şefika Hanım’ın çabaları sonucunda  1917 yılında Akmescit’te “İsmail Bey Gaspıralı Darülmuallimmatı” ( Kız Öğretmen Okulu) açılmış, okulun müdürlüğünü Şefika Hanım  üstlenmiştir. Kadın hareketindeki arkadaşları  Zeynep Amirhan öğretmen, İlhamiye Tohtarova ise müdür yardımcısı olarak  görev yapmıştır. Darülmuallimmatın ögrencileri,  Nenkecan el yazma dergisini çıkarmıştır.

Şefika Gaspıralı,  20. yüzyılın değil 21. yüzyıl insanına da yol göstermeyi başarmıştır.  1917 yılında “Akmescit Kadınlar Komitesi” kurulmuş,  kadın komiteleri tüm Kırım’a yayılmış, aynı yıl Kadınlar Kongresi toplanarak ve kongre sonunda merkezi komite oluşturulmuştur. Kırım Merkezi Müslüman Kadınlar Komitesi Başkanı İlhamiye Tohtar,  sekreteri ise Zeynep Amirhan olmuştur.

Komite, 1. Kırım Tatar Milli Kurultayı seçimlerine katılmış,  Kurultay’a beş kadın milletvekili girme başarısını göstermiştir. Bunlar; Şefika Gaspralı, İlhamiye Tohtar, Hatice Avcı, Anife Bodaninskaya ve Emine Şabar’dı.  Böylece, Türk ve Müslüman dünyasında ilk  defa kadınların milletvekili olması mümkün olmuş ve bu seçimler  tarihe geçmiştir. Birinci Kurultay’da kabul edilen 18 maddelik  bildirinin  son maddesi “Kadınların Seçme ve Seçilme Hakkı” ile ilgiliydi.

Cumhuriyetin ilan edilmesiyle Atatürk Devrimleri ile Türk kadınları, milletvekili seçme ve seçilme haklarına  87 yıl önce kavuşmuştur. İlk olarak 1930’dan itibaren çıkarılan bir dizi yasa ile kadınların belediye seçimlerine katılma, köylerde muhtar olma, ihtiyar meclislerine seçilme hakkı, 5 Aralık 1934 tarihinde de Anayasa ve Seçim Kanunu’nda yapılan yasa değişikliği ile kadınların milletvekili seçme ve seçilme hakları tanınmıştır. Böylece Türkiye; Fransa, İtalya, Belçika ve İsviçre gibi ülkelerden önce kadınlara bu hakkı tanıyan ülke olmuştur. 5 Aralık, anayasa değişikliği sonrasında her yıl Dünya Kadın Hakları Günü olarak kutlanmaya başlanmıştır.

7 Aralık 1934 tarihinde Türk Kadınlar Birliği tarafından İstanbul Beyazıt Meydanı’nda büyük bir kutlama mitingi gerçekleştirilerek Beyazıt’tan Taksim’e yürüyüş düzenlenmiştir. Türkiye’de yasanın çıkışından sonra kadınların katıldığı ilk genel seçimler 8 Şubat 1935 tarihinde yapılan TBMM  5. Dönem seçimleri olmuş, seçimlerde 17 kadın milletvekili TBMM’ye girmiştir. Daha sonra 1936 yılı başında boşalan milletvekillikleri için yapılan ara seçimde de emekli öğretmen Hatice Özgenel’in Çankırı milletvekili seçilmesiyle Meclis’teki kadın milletvekili sayısı 18’e çıkmıştır.

Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk  kadın hakları  savunucusu ise Halide Edip Adıvar’dır.  İstanbul’da işgale karşı yaptığı konuşmalarıyla sadece kadın haklarını savunmakla yetinmemiş ve  Kuvayı Milliye’yi de desteklemiştir. Bu kapsamda Türk kadınları Cumhuriyet öncesinde 1922 yılında bir protesto yürüyüşü yaparak  vatanın istiklali ve hürriyeti için yürümüşlerdir.

Türkiye kadınlara seçme ve seçilme hakkı tanıyan ilk dünya ülkesidir. Türk kadınına 5 Aralık 1934 tarihinde “Seçme ve Seçilme Hakkı” tanınmıştır.  O dönem dünyada kadınların yasal olarak milletvekili seçme ve seçilme hakkına sahip olduğu ülke sayısı 28, bu hakkın kullanıldığı ülke sayısı ise sadece 17’ydi. İtalya 1945, Fransa 1944, Belçika 1960, İsviçre 1971 yılında kadınlara seçme ve seçilme hakkı tanımıştır.

Kadınlar,  ilk  defa  TBMM 5. Dönem seçimleri olan 8 Şubat 1935 genel seçimlerinde  oy kullanmış ve 17 kadın milletvekili ilk  defa Meclis’e girmiş, ara seçimlerde sayı 18’e ulaşmıştır. 

Türkiye’nin ilk kadın milletvekilleri şunlardır: Mebrure Gönenç (Afyon), Hatı Çırpan (Ankara), Türkan Örs Baştuğ (Antalya), Sabiha Gökçül Erbay (Balıkesir), Şekibe İnsel (Bursa), Hatice Özgener (Çankırı), Huriye Öniz Baha (Diyarbakır), Bahire Bediş, Morova Aydilek (Konya), Mihri Pektaş (Malatya), Meliha Ulaş (Samsun), Fatma Esma Nayman (Seyhan), Sabiha Görkey (Sivas), Seniha Hızal (Trabzon), Fatma Memik (Edirne), Nakiye Elgün (Erzurum), Fakihe Öymen (Ankara), Benal Nevzat, İştar Arıman (İzmir), Ferruh Güpgüp (Kayseri).

Türkiye’de 87 yıl önce bugün Türk kadınına seçme ve seçilme hakkının verilmesi coşkuyla kutlanmaktadır:

”Ey kahraman Türk kadını! Sen yerde sürünmeye değil, omuzlar üzerinde göklere yükselmeye layıksın.” ”Unutulmamalıdır ki, ailenin sağlık ve mutluluğu, toplumun huzur ve güveni ancak kadınlarımızın saygı, sevgi ve adalet görmesiyle mümkündür.” ”Kadınlarını geri bırakan toplum geride kalmaya mahkumdur.”

Cumhuriyet tarihimizin bu altın sayfası kutlu olsun.

Prof. Dr. Sadık Rıdvan Karluk tarafından

1948 yılında Eskişehir’de doğdum .1970’de Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi’ni bitirdim. Kısa bir süre Maliye Bakanlığı ve Sayıştay’da çalıştıktan sonra 1972 yılında Eskişehir İTİA İktisat Bölümü’nde akademik kariyere başladım. 1975’te doktor, 1979’da doçent oldum. 1975 – 1976’da İngiltere Sussex Üniversitesi’nde doktora üstü çalışmalar yaptım. 1982 yılında Devlet Planlama Teşkilatı Başbakan Turgut Özal’ın direktifleri doğrultusunda kurulan AET Genel Müdürlüğü’nün (şimdiki AB Bakanlığı) başkanlığını yaptım. 1984 – 1985 döneminde İktisadi Kalkınma Vakfı Yönetim Kurulu üyeliğinde bulundum, 1982 – 1985 yılları arasında İstanbul Ticaret Odası Yönetim Kurulu Başkanı’na (Nuh Kuşçulu) danışmanlık yaptım. Bu dönemde Türkiye’de Yabancı Sermaye Yatırımları konusunda iki kitabım (biri İngilizce) ile İhracatta Vergi İadesi kitabım İTO tarafından yayınlandı. 1985 yılında Paris’te OECD nezdinde Türkiye Büyükelçiliği’ne Planlama Müşaviri sıfatıyla tayin edildim. Görev yaptığım dönemde Türkiye’yi 4 Komite’de temsil ederek, Türkiye’de kalkınmakta olan bölgeler konusunda OECD’nin önemli bir araştırmasının (Regional Problems and Policies in Turkey) basılmasına katkıda bulundum. 1990 yılında yurda dönüşümde DPT Müsteşar Müşavirliği’ne getirildim. Daha sonra Başbakanlık Başmüşavirliğinde Türkiye ile Türk Cumhuriyetlerinin ekonomik ilişkilerinin gelişmesinde bir model olan “Türk Ödemeler Birliği” kurulması için bir proje geliştirdim. 1991 yılında profesörlüğe atanarak Anadolu Üniversitesi’ne geçtim. Anadolu Üniversitesi’nde Türkiye Ekonomisi, Uluslararası İktisat, Uluslararası Ekonomik Kuruluşlar, Avrupa Birliği, Avrupa Birliği Türkiye İlişkileri , Dış Ticaret Teorisi ve Politikası, Uluslararası Entegrasyonlar derslerini kendi eserlerimi esas alarak yürüttüm. Akademik kariyerimde 23 yüksek lisans, 16 doktora tezi yönettim. Bu öğrencilerim arasında çeşitli üniversitelerde görev yapan çok sayıda profesör, doçent ve yardımcı doçent bulunmaktadır. Üniversite Senato ve Yönetim Kurulu üyeliği yaptım, İktisat Fakültesi Dekanlığım döneminde AÖF kapsamında bulunan tüm iktisat kitaplarının yeni formata göre yazılmasına yazar ve editör olarak katkıda bulundum. İkinci (1981), Üçüncü (1992) ve Dördüncü (2004) Türkiye İktisat Kongrelerine bildiri sunarak katılan tek öğretim üyesiyim. Dördüncü Türkiye İktisat Kongresi Bilim Komisyonu üyeliği yaparak Türk Sanayici ve İşadamları Vakfı (TÜSİAV) Bilim Kurulu Başkanlığı görevinde bulundum. 1996 yılında TOBB Milletlerarası Ticaret Odası (International Chamber of Commerce: ICC) Uluslararası Ticaret ve Yatırım Politikaları Komisyonu’nda (Commission on Trade and Invesment Policy) ICC Türkiye Temsilciliğine getirildim. Son 10 yıldır TOBB ICC IFO World Economic Survey kapsamında her üç ayda Türkiye ekonomisindeki gelişmeler ile ilgili olarak gönderilen sualnameleri cevaplandıran 12 uzmandan biriyim. “Uluslararası Ekonomi: Teori ve Politika”, “Türkiye Ekonomisi: Cumhuriyetin İlanından Günümüze Yapısal Değişim”, “Avrupa Birliği”, “Türkiye Avrupa İlişkileri: Bir Çıkmaz Sokak” ve “Uluslararası Kuruluşlar” başlıklı temel ders kitaplarım dahil yayınlanmış 24 kitabım, 300’den fazla makalem, 12 ortak ve 3 çeviri eserim vardır. Beş ders kitabım (642-908 sayfa aralığında) 42 baskı yapmıştır. Tüm üniversitelerde ders kitabı ve yardımcı kitap olarak okutulmaktadır. Ortak yazarlı bir ders kitabım TÜBA üniversite ders kitapları 2012 yılı telif ve çeviri eser ödülü olmak üzere 6 “bilimsel araştırma ödülüne” sahibim. Diğer araştırma ödüllerim şunlardır: 1984: Enka Vakfı, “Türk Ekonomisinin Dünya Ekonomisine Entegrasyonu,” Bilimsel Araştırma Yarışması Üçüncülük Ödülü, 1982: Türkiye Milli Kültür Vakfı: Teşvik Armağanı, Dal: İktisat, 1981: İktisadi Kalkınma Vakfı, “AET ile İlişkilerimizin Atatürkçü Ekonomik Politika Açısından Değerlendirilmesi,” Behçet Osmanağaoğlu İnceleme Yarışması Birincilik Ödülü, 1979: Pamukbank, “Dışsatımın Özendirilmesinde Ticari Bankalarımızın Yeri” Bilimsel Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü. ABD ABI Enstitüsü’nün Yılın Eğitimcisi (Man of the Year 2011) ödülü sahibiyim. Özgeçmişim WHO’s WHO Dünya, Asya ve Türkiye baskılarında yer almıştır. (Who's Who in Asia 2012, Asya’da Kim Kimdir 2’nci baskı, 01/11/2011, Who's Who in the World 2011, Dünyada Kim Kimdir, 28’nci baskısı, 03/12/2010, Günümüz Türkiyesi'nde Kim Kimdir, 01/05/2005). Özgeçmişim Turkischer Biographiscer Index/Turkish Biographical Index’te (2004, s.563) yer almıştır. Google Akademik’te 1.070 (05.02.2018) atıfım vardır. Eskişehir Sanayi Odası, Eskişehir Ticaret Odası, İstanbul Sanayi Odası, Ankara Ticaret Odası, Ankara Sanayi Odası, Kayseri Sanayi Odası, İşveren Dergisi, İktisadi Kalkınma Vakfı Dergisi gibi oda dergilerinde yazılarım yer almıştır. Türkiye’de yayınlanan çok sayıda bilimsel derginin hakem heyetinde yer almaktayım. Ders kitaplarım: 42 baskı yapmış olup 3.884 sayfadır.

Yorum Gönderin

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.