ITU Mezunlar Dernegi

Deyimlerimiz ve BazI Ozellikleri

GiriS

Bundan Onceki yazIlarImdan birisinde genel olarak "atasOzleri ve deyimlerinin" Cesitli araStIrmacIlar tarafIndan tanImlanmalarIna, ikincisinde de "atasOzlerimiz ve CeSitli Ozellikleri"ne deGinmiStim. Bu yazImda da "deyimlerimiz ve bazI Ozelliklerine" deGineceGim. CalISma alanImIn edebiyat dalI olmamasI ve yurtdISInda bulunan bir kiSi olarak elimdeki kaynak dahilinde yazIlarIm Ozelde yUzeysel kalsa bile genelde dilimizin anlatIm zenginliGini Orneklerle gOzler OnUne serme amacInI taSImaktadIr.

TUrkCe ve diGer dillerdeki deyimler ve atasOzleriyle amatOr olarak ilgilenen bir kiSi olarak bu konudaki yazIlarInIzI ve OnerebileceGiniz kaynaklarI PETEK yoluyla ya da Sahsen bildirmeniz halinde ilgi ile inceleyeceGimi belirtir, sizlere zevkli okulamalar dilerim.

Meral DemirtaS (Meteoroloji '90)

Orneklerle Deyimlerimiz CeSitli Ozellikleri

I. YapIsal Ozellikleri:

Deyimler de aynen atasOzlerinde olduGu gibi kalIplaSmIS sOzlerdir. Bir deyimde yer alan sOzcUklerin yerleri ve/veya aynI anlamdaki sOzcUklerle deGiStirilerek baskalarI konulamaz (*).
Ornekler:
AyIkla pirincin taSInI.
AyIkla bulgurun taSInI.
Seklinde "pirinC" yerine "bulgur" yazIlarak kullanIlamaz.
Tut kelin perCeminden.
Kelin perCeminden tut.
Seklinde deyimdeki sOzcUklerin yerleri deGiStirilemez.
(*) BunlarI demekle beraber bazI deyimlerde tUmce yapIsI ve ana sOzcUkleri degiSmemek Uzere Cekimler ve adIllarIn deGiStiGini de gOrmekteyiz. Ornekler:
- ASaGI tUkUrsem (tUkUrsen, tUkUrse) sakalIm (sakalIn, sakalI) yukarI tUkUrsem (tUkUrsen, tUkUrse) bIyIGIm (bIyIGIn, bIyIGI).
- Bana (sana, ona, ...) gOre hava hOS.
KIsa ve OzlU anlatImI saGlarlar. Ornekler:
- AtI alan UskUdar'I geCti.
- Kel baSa SimSir tarak.
Deyimler sOzcUk ObeGi ve tUmce durumunda olmalarIna gOre ikiye ayrIlabilirler.
1. SOzcUk ObeGi durumundaki deyimlere Ornekler: - Gel zaman git zaman - Suya sabuna dokunmadan
  - KaSla gOz arasInda
2. Iki sOzcUkten oluSan deyimlere ait bazI Ozellikler
  a. Ogeleri ekli ya da eksiz ad tamlamasI bIcIminde olanlar vardIr. Ornekler:
  - AnasInIn gOzU - KaCIn kurrasI - Ayak baGI
  - AyaGInIn tozuyla - GUnUn birinde
  
  b. OGeleri ekli ya da eksiz sIfat tamlamasI biCiminde olanlar. Ornekler:
  - Iki bUklUm - orta halli - Bir ara - BoS yere
  - COpten Celebi - Tez elden - BaSlI baSIna
  c. Tamlanan ve ad yapIsInda olanlar. Ornekler:
  - ArdI sIra - GUnU gUnUne - YanI baSInda
  - Eli kulaGInda - GUnU birliGine
  d. Tamlanan ve Onad yapIsInda olanlar. Ornekler:
  - CanI tez - YUzU gUlmez - GOzU kapalI
  - KulaGI delik
  e. Ekli ya da eksiz ad ve Onad yapIsInda olanlar. Ornekler:
  - GUn gOrmUS - OrUmcek kafalI - Cana yakIn
  - Kafadan sakat - Et kafalI- Anadan dOGma
  f. Bir ya da her ikisi ekli isimden oluSanlar. Ornekler:
  - El ele - Art arda - KarSI karSiya - Kendi kendine
  g. Bir ya da her ikisi ekli sIfattan oluSanlar:
  - Birden bire - Uzaktan uzaGa - Inceden inceye
  h. Iki eylemden oluSanlara Ornekler:
  - Oldum bittim - Gel gelelim - Bilir bilmez
  - Oldu olacak - Girdisi CIktIsI - Inan olsun
TUmce durumundaki deyimlere Ornekler:
- Bol bol yiyen bel bel bakar.
- Halep ordaysa arSIn burda.
- Her gUn gezen kIrda, bir gUn uGrar kurda.

II. Deyimlerin Kavram Ozellikleri

"Deyim, bir kavramI belirtmek iCin bulunmuS Ozel bir anlatIm kalIbIdIr; genel kural niteliGinde bir sOz deGildir. Deyimi atasOzlerinden ayIran en Onemli Ozellik budur."
Ornekler:
- Her Seyin yenisi, dostun eskisi.
- El atIna binen tez iner. BunlarIn her biri genel kural olarak sOylenemez. CUnkU her zaman iCin geCerli deGildirler.Her zaman dostun eskisi en iyi diye bir Sey dUSUnUlemez. AyrIca, her "el atIna" binenin Cabuk incecegine dair bir durum yoktur.
Deyimlerin amacI, bir kavramI ya Ozel kalIp iCinde, ya da Cekici, hoS bir anlatImla belirtmektir. AtasOzlerinin amacI ise yol gOstermek, OGUt vermek, ibret alInmasI iCin yaSanIlan gerCekleri bildirmektir. Buna gOre atasOzleri ve deyimlerin amaClarI da farklIdIr.
BiCim bakImIndan ikiye ayIrIlan deyimlerimizi kavram bakImIndan da iki ObeGe ayIrmak mUmkUndUr:
1. Deyimlerin kalIplaSmIS sOzlerden CIkan anlam, sOzcUklerin gerCek anlamlarI dISIndadIr. Ornekler:
  - DUttUrU Leyla - GUn gOrmUS - OmUr tOrpUsU -
  - PUskUllU Bela - DiSe dokunur - BaSlI baSIna
  - DiSe dokunur - AbayI yakmak - HapI yutmak
  - Fol yok yumurta yok - MercimeGi fIrIna vermek
2. Kimi deyimlerde kalIplaSmIS sOzlerden CIkan anlam, sOzcUklerin gerCek anlamlarI dISInda deGildir. Ornekler:
  - Ismi var cismi yok - Adet yerini bulsun
  - OzrU kabahatinden bUyUk - Hem sUclu hem gUClU
  - YUkte hafif pahada aGIr

III. Deyimlere ait diGer Ozellikler

Ozel amaCla uzatmak
KIsalIk ve OzlUk, deyimlerin Ozelliklerinden olmakla birlikte kimi deyimler birbirine benzeyen sOzcUklerin yenilenmesiyle gUC kazanIrlar. Ornekler:
- YaSI ne, baSI ne!
- TadI, tuzu yok.
- Yeri, yurdu belirsiz.
Ikileme
"Ikileme" adI verilen ve ayrI ayrI yazIlan sOzcUklerden anlamlarI birbirine yakIn, karSIT olanlarla sesleri birbirini andIran ya da sOzcUklerinden biri anlamsIz bulunanlarI deyimlerin bir dalI olarak sayIlmasI durumu da vardIr.
Ornekler:
- Coluk Cocuk - Kap kacak - Allak bullak - Eski pUskU
- Apar topar - SUklUm pUklUm - Ufak tefek - TakIm taklavat
- Ileri geri - Pat kUt - Sere serpe - Soy sop - Yalan dolan
Kimi deyimlerin yan Ozelligi iki yargI ve uyaklI olmasIdIr. Bunlardan bir kIsmI anlama gerekli olmayIp, sadece uyak hatIrI iCin geliStirilmiS bir parCa vardIr.
Ornekler:
- Ana usta yufka yapar, Cocuk usta Cift Cift kapar.
- Ayvaz kasap, hep bir hesap.
- AkSam kavil, sabah savul.
- Besledik bUyUttUk danayI, tanImaz oldu anayI.
- Ele verir talkInI, kendi yutar salkImI.
- GiydiGi yakISIrken, eller bakISIrken.
- Karadeniz fIrtIna, al pIrtInI sIrtIna.
- TIngIr elek tIngIr saC, elim hamur karnIm aC.
- Ya herrU, ya merrU.
BazI deyimlerin yan OzelliGi OykUcUk ya da konuSma biCiminde olmasIdIr. Ornekler:
- Cehenneme kira var.
- Paradan haber ver.
- Bana bir hIrsIz tuttum. - Getir. - Gelmiyor.
- BIrak. - O beni bIrakmIyor.
- Bizim tavuk bir yumurta doGurur; yedi mahalle duyar.
- Elin kIsraGI kUheylan doGurur; ses CIkmaz.
BazI deyimlerin yan OzelliGi bir OykUye ya da bir olaya dayanmasIdIr. Ornekler:
- AltInda CopanoGlu CIkmak.
- Derdini Marko PaSa'ya anlat.
- LamI cimi yok.
- Ye kUrkUm ye.
- Yaya kaldIn tatar aGasI.
BazI deyimlerin OzelliGi de adetleri, inanISlarI, gelenekleri, bildirmesidir. Ornekler:
- BUyUk sOzUme tOvbe.
- Cinler baSIna gelmek.
- CarSamba karIsI.
- GobeGi sokakta kesilmiS olmak.
- Seytan kulaGIna kurSun.
- Zemzemle yIkanmIS olmak.
BazI deyimler, bir sOzcUGUn Ozel bir yardImcI mastarla kurulmasIndan meydana gelmiStir. BunlarIn deyim olarak kabul edilmesinin nedeni, ilgili sOzcUGUn ancak o mastarla bir ortaya gelmesinde belli bir anlam ortaya CIkmasI, baSka bir mastarla o anlamIn belirmemesidir.
Ornekler:
- AGIz yapmak - BaS vurmak - Bel BaGlamak - CalIm atmak
- Burun kIvIrmak - Cebinden CIkarmak - DamarIna basmak
- ParmaGIna dolamak - TadIna varmak - TavIna getirmek

IV. Deyimlerde sOz sanatlarI

Ornekler:

- Ben derim bayram haftasI, o anlar mangal tahtasI.

- Benim gOnlUm OkUz ile danada, onun gOnlu rastIkta.

- Bir abam var atarIm, nerde olsa yatarIm.

- YaGmur yaGsa yaS deGmez, dolu olsun taS deGmez.

- Gece silahlI, gUndUz kUlahlI.

Kaynak: Aksoy, Omer AsIm (1993): AtasOzleri ve Deyimler SOzlUGU 1. ve 2. cilt, Sekizinci baskI, InkIlap Kitabaevi, Istanbul

Meral Demirtas <[email protected]>
Meteoroloji'90

Onceki

Icindekiler

Kapak