Bu konuyla ilgilenmenin nereden aklima geldigine degineyim yazimin basinda. Agustos 1995'te birkac gun Galler'de [Wales] bulundum. Oraya gitmeden once ne kimse bana bu ulkedeki dil olayindan bahsetmis ne de bir yerde okumustum. Her sey Ingilizcedir diye dusunuyordum. Oysa gordum ki Galler'in guneyinde bile aciklamalar iki dilde yazili! Dogrusu pek sastim. Arkadasimla birlikte, basladik her iki dildeki yazilari incelemeye. Ispanyolca, Fransizca, Ingilizce ve biraz da Almanca bilen bu arkadasim, Galler halkinin dillerini Ingilizceden korumaya gosterdigi gayreti diger ulkelerin gostermedigi yargisina vardi. Muzeleri dolastigimizda yazili dokumanlarin ve video gosterimlerinin de iki dilde yapildigina tanik olduk. Bilim ve teknoloji ile ilgili yayginlasmis bircok sozcugun Ingilizceden Galceye yamanmadigini duydugumda, hayret ettim. Arkadasima da sordum, acaba ben mi yanlis duyuyorum diye! Ikimizin de izlenimi ayni idi. "Galce"de bilim ve teknoloji alaninda bile kendi sozcuklerini bulma gayreti gosterilmisti. Reading'e geri dondugumde kutuphaneden konuyla ilgili birkac kitap odunc alip durumu amator ruhu icinde inceledim.

Mumkun oldugunca fazla detaya girmeden sizlere bu konudaki birikimimden bazi notlarimi aktarmaya calisacagim. Yazimin ilerleyen bolumlerinde once Galce ile ilgili tanimlar ve kisa tarihceyi sunacagim. Ardindan bu dilin korunmasi ve gelistirilmesi ile ilgili gecmisten bugune uzanan calismalara deginecegim. Bu kismi Gal dilinin bugunku durumu takip edecek. Yazinin ana kismi bittikten sonra da ilgilenenler icin derledigim ekleri verecegim.

[Aciklama: "Wales" icin "Galler", "Welsh" icin "Galce ya da Gal dili", "Celtic" icin "Kelt" Turkce karsiliklari kullanilmistir.]

1. Giris: Tanimlar ve Kisa Tarihce

Sozcuk anlami:

Sakson sozcugu olan "Welsh" anlam olarak "foreign", yani bizdeki karsiligiyla "yabanci" demek. Halk dilindeki adi "Cymraeg" olan Galcenin anlami ise "language of kinsmen"; Turkce tercumesiyle de akrabalarin dili. Tarihcilere gore Galce, Avrupa'daki en eski dillerden birisi. Avrupa'nin merkezinden bati kiyilarina ve doguda modern Turkiye'nin Galata'sina kadar yayilmis olan "Kelt" halki tarafindan konusulan "Kelt dili" "Galce"nin buyukannesi olmaktaymis. Fransa'daki "Breton", Irlanda'daki "Gaelic" (veya Iskocya'daki "Gaelic") ve Ingiltere'deki "Cornish" dillerinin de Galcenin kizkardesleri oldugu belirtilmekte.

Alfabe:

Geleneksel "Galce" alfabesi, cogunlugu tek harfli seslerden olusan Latin alfabesine dayanan 28 harften meydana gelmistir. Bu dilin ilk donemlerinde, seslerin karsiligi olarak kullanilan harfler Latincede olmadigindan, iki harf yanyana getirilerek tek sese karsilik olarak kullanilmaya baslanmis. (Ingilizcedeki "th, ch, sh" harflerinin tek sese karsilik kullanilmasi gibi.) Ancak, Galcedeki durum biraz farkli. Ornegin: "dd" sessiz harfleri Ingilizcedeki "those" sozcugunde cikan "th" sesi icin kullanilirken, "th" harfleri de Ingilizcedeki "think" sozcugundeki "th" sesi icin kullanilmakta. Bu ornege gore Galcede iki sessiz harften meydana gelen Ingilizcedeki "th" icin iki ayri durum var. [Gal dilinden bazi cumle ornekleri icin Ek A kismina bakiniz.]

Kisa Tarihce

Uzmanlar "Kelt" dilini iki kategoriye ayirmislardir "Kitada yasayanlara ait Kelt" ve "Adada yasayanlara ait Kelt". Bunlardan ilki Hristiyanligin ilk donemlerinde yok olmaya baslamis. Bu dile ait bazi kalintilar; eski paralarin uzerinde, eski kap-kacaklarda, tabletlerde, mabetlerde ve eski anitlarda bulunmaktaymis. Ikincisi, yani "Adalilar Keltcesi" ise, cesitli alt kollarda Britanya ve Irlanda'da gelismesine devam etmistir. ["Gaelic" ve "Cornish" dilleri.]

Galcenin tarihi donemleri:

• Ilkel donem
  (6. yuzyil ortasindan 8. yuzyila kadar olan donem)

• Eski Galce
  (9. yuzyil basindan 12. yuzyil basina kadar olan donem.)

• Orta donem
  (12. yuzyildan 14. yuzyila kadar olan donem.)

• Modern Gal dilinin baslangici
  (15. yuzyildan 16. yuzyil sonuna kadar olan donem.)

2. Galceyi Korumak ve Gelistirmek Icin Yapilan Calismalar:

Bu tip calismalarin temelinin altinci yuzyila kadar dayandigi soylenmekte. William Salesbury (1520-1584) bu alanda calisan ilk ve en etkili gonullulerden olup, kendisi Gal dili hareketlerinin kurucusu olarak anilmakta. "Oll Synwyr Pen Kembero Ydyd - All the Sense in a Welshman's Head" kitabi buyuk yanki yapmistir. Salisbury ve destekcileri Richard Davies ve Thomas Huet ve onlari takiben, William Morgen, Richard Parry ve John Davies tarafindan yapilanlar zaman icinde meyvelerini vermistir. Galce, halkin gunluk islerinde ve duygularinin ifadesinde kullanilmasinin yani sira hukumet ve kanunnamelerde de yeralmaya baslamistir.

1847'den itibaren, devlet egitim sistemi geregi Ingilizce bu ulkede daha da etkili olmaya baslamis. Buna tepki olarak protesto eylemleri baslatilmis, ancak bunlar ilk etapta pek bir yanki uyandirmamistir. Daha sonra, 1870'te Ingilizcenin egitimde kullanilmasi zorunlu hale getirilmistir. Boylece, ortadereceli okullarda ve universitelerde Ingilizce derslerin anadili olmustur. Dr. Lewis Edwards fedakar calismalarla kendisini Gal dilinde teknoloji, felsefe ve edebiyat dergileri cikartilmasina adamistir. Yuzyilin sonlarina dogru da Gal dilinde edebiyat ve tarih ogretimi yapilmasi icin sesler yukseltilmis.

Galcenin korunmasi ve gelistirilmesi icin baslatilan hareketler halen surdurulmektedir. Bu alandaki calismalar; dernekler, organizasyonlar [Bkz. Ek B] ve bireysel etkinlikler seklinde olmaktadir. Yapilan etkinliklerin kimisi zaman zaman kanunlara aykiri eylemler gerceklestirme seklinde de olmustur. Ancak, genel olarak ulkede Gal diline karsi duyarliligi arttirma ve kisileri egiterek dilin kullaniminin guclendirilmesi calismalari vardir.

3. Bugunku Durum:

Ulke geneline bakildiginda, Galcenin bati kesimlerde, ozellikle kirsal alanlarda yasayan halk arasinda guclu oldugu gorulmektedir. Sehirlesmenin arttigi dogu kesimlerde ise bu dili konusanlarin sayisinda dusus gozlenmektedir. Galce ozellikle gunluk islerde genis olarak kullanilmakta. Bununla beraber, sohbet konusu belirli bir alana yoneldiginde (vergiler, kanunlar, vs.) agirlik Ingilizceye verilmekte. Ozetleyecek olursak; Galce bolgesel olarak ozellikle kirsal kesimlerde yaygin olarak ve ulke genelinde de gunluk sohbetlerde kullanilmakta.

Sehirlesme sureciyle icine girilen modern ortamlarda Ingilizce etkisini gostermekte. Bu da bir bakima, isin icine yenilikler girince Galcenin zayif kaldigi izlenimini vermekte. ANCAK, bu tip bir sonuca varmadan once bazi noktalarin etraflica incelenmesi yerinde olur. Cunku, zayif olan Gal dilinin kendisi degildir. Bu dil yeni sosyal, ekonomik ve teknolojik gelismelere karsilik verecek potansiyele sahiptir.

Yetersizligin temelinde yatan sorun Galcede degil, onu konusanlardadir. Onemli olan nokta, Galler halkinin yeterli egitiminin olmamasidir. Ozellikle, bireylerin sozcuk hazinesinin yetersiz ve bu sozcukleri kullanma motivasyonundan yoksun olmalari durumu soz konusudur. Bundaki en onemli etmen de okuma duzeyidir. Galce konusan bir kisi, her ne kadar bu dil ana dili olsa da, is okuma-yazmaya geldiginde kendisine daha yatkin hissettigi Ingilizceyi tercih etmektedir. Bu nedenle de, yeni fikirler ve yeni anlayislar ortaya ciktiginda kisi her gecen gun, gunluk iletisimde bile Ingilizceye agirlik vermeye baslayacak. Galce konusanlar, egitim yetersizligi ve okuma-yazma azligi nedeniyle, anadillerine ait standart sozcukleri ve yabanci dilden odunc alinanlari ayirt edemeyeceklerdir.

Galcenin hareketlenmesine onemli katkilari olan J. R. Jones, icten duygularini soyle ifade etmistir: "Insanin kendi ulkesinin topraklarini sonsuza kadar terketmek zorunda kalmasinin, anayurduna, geneleneklerine ve kultur hazinesine sirtini cevirip ayrilip gitmesinin, kisinin hayatindaki en kotu ve uzucu tecrubelerden oldugu soylenir. Ben boyle bir sey yasamadim. Fakat, benzeri seyleri kendi ulke topraklarimda hissettim. Siz ulkenizden ayrilmiyorsunuz, ulkeniz sizi terkediyor. Ayaklarinizin altindan gidiyor, sizden uzaklasiyor. Sanki tuketiliyor, ruzgar tarafindan yutuluyor ve baska bir ulkenin, kulturun ellerine geciyor..."

4. Sonuc:

Peki, yaklasik uc milyon nufusa sahip bu kucuk Avrupa ulkesinde Galce bir gun yok olup gidecek mi? Zaten Ingiltere kendilerinin kapi komsusu ve bagli olduklari merkezi hukumetin bulundugu yer. Galler'de bircok kisi dillerinin korunmasini istiyor. Bunu saglamak icin de sunlar yapilmakta: Butun resmi evraklarin Ingilizce ve Galce olmasi zorunlulugu getirilmis. Ayni sekilde, butun yol isaretleri iki dilde. 1982 yilinda Galce yayim yapan bir TV kanali da acilmis. Bunlardan da onemlisi, okullardaki butun cocuklarin Galce ogrenmesi zorunlulugu getirilmis. Bu alanda calisanlar, bilinclenmenin gerekliligini vurgulayararak sunlari diyorlar

"Insanlar egitilmeli. Biz kendi basina ayakta duran bir millet olarak kalabilmek icin, kendi dilimize ve kendi kulturumuze sahip olmaliyiz."

Eskiler ne demisler

"Anlayana sivrisinek saz, Anlamayana davul zurna az!"

Galler'den ve Ingiltere'den uzak, bagimsiz bir ulke olan Turkiye'deki durum nedir? Bununla ilgili olarak basli basina bir yazi hazirlanabilir. Ancak, sadece Galce ve Turkcede kullanilan odunc Ingilizce sozcukler karsilastirilacak olunursa, korkariz ki bizdeki durum daha asiridir. Turkiye ki, bagimsiz bir ulke ve Galler gibi Ingilizceyi resmen kullanma zorunlulugu yok!

Gecmiste Arapca, Farsca ve Fransizca etkisine girmis olan Turkce, bugunlerde de Ingilizce ile benzeri durumlari yasamaktadir. Yabanci sozcuklerin dili istilasi nedeniyle bircok "Oz Turkce" sozcuk unutulmustur. PETEK'in gelecek sayilarinda zamanim ve olanaklarim dahilinde gecmisten bugune Turkcemizle ilgili durumlari ele almaya gayret edecegim.

Meral Demirtas (Meteoroloji '90)
([email protected])

Ekler (A ve B)

A. Some Examples in Both Languages

1. Beth yw'ch enw chi?
   [ What is your name? ]

2. Ble rydych chi'n byw?
   [ Where do you live? ]

3. Mae hi'n braf.
   [ It is fine (weather) ]

4. Oes olant gyda chi?
   [ Have you got children? ]

5. Ble rwyt ti?
   [ Where are you? ]

6. Fe ges i amser da.
   [ I had a good time. ]

7. Fyddwch chi'n gallu dod?
   [ Will you be able to come? ]

8. Fe ddylen mi fwyta bwydydd iach.
   [ We should eat healthy foods. ]

9. Sut ydych chi
   [ How are you ]

10. Beth sy wedi digwydd?
    [ What's happened? ]

11. Bwrdd
    [ Table ]

12. Nos da
    [ Goodnight ]

    
    

    ---

    
    B. Voluntary Associations

    1. Eisteddfod Genedlaethol Frenhinol Cymru
       [ The Royal National Eisteddfod of Wales ]

    2. Gorsedd Beirdd Ynys Prydain
       [ The Assembly of Bards of the Island of Britain ]

    3. Urdd Grobaith Cymru
       [ The Welsh League of Youth - The League of Hope for Wales ]

    4. Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion
       [ The Honourable Society of Cymmrodorion ]

    5. Urdd Graddedigion Prifysgol Cymru
       [ The Guild of Graduates of the University of Wales ]

    6. Yr Academi Gymreig
       [ The Welsh Academy ]

    7. Y Gymdeithas Wyddonal Genedlaethol
       [ The National Scientific Association ]

    8. Merched y Wawr
       [ Dauthers of the Dawn ]

    9. Undeb Cenedlaethol Athrawon Cymru
       [ The National Association of Teachers of Wales ]

    10. Undeb Rhieni Ysgoloin Cymraeg
        [ The Welsh Schools Parents' Association ]

    11. Mudiad Ysgolion Meithrin
        [ The Welsh Nursery Schools Movement ]

    12. Urdd Siarad Cymraeg
        [ The League for Speaking Welsh ]

    13. Undeb y Gymraeg Fyw
        [ The Union of Living Welsh ]

    14. Sefydliad Cymru
        [ The Institute of Wales ]

    15. Pwyllgor Cydenwadol yr Iaith Gymraeg
        [ The Interdenominational Committee of the Welsh Language ]

    16. Plaid Cymru
        [ The Party of Wales ]

    17. Cymdeithas yr Iaith Gymraeg
        [ The Welsh Language Society ]

        
        

        ---

        
        Kaynaklar

        1. The Welsh Language Today, Editor: Meic Stephens, Gomer Press, 1973, 336pp.
        2. Jones, T. J. R. (1977): Living Welsh, Hodder and Stoughton, London, 445pp
        3. Jones, T. J. R. (1992): WELSH, Hodder and Stoughton, London, 332pp

        
        

        ---

        Sonraki
        Onceki
        Icindekiler
        Kapak