Turk bestekarlarinin en buyugu Ismail Dede Efendi 9 Ocak 1778'de Istanbul'da Sehzadebasi'nda dogmustur. Bu donem 1. Abdulhamid'in (l778-l789) ilk saltanat yillari donemidir.
Bestekarin babasi Suleyman Aga'dir. Suleyman Aga, uzun yillar Vezir Cezzar Ahmed Pasa'nin muhurdari goreviyle Lubnan, filistin ve diger ulkelerde hizmet vermis daha sonra gorevinden istifade ederek Istanbul'a yerlesmistir. Sehzadebasin'da Acemoglu hamamini isletmistir. Bu yuzden ogluna Hamamizade lakabi verilmistir. Dede Efendi'nin annesinin ismi Rukkiye Hanim'dir. Ismail Dede Efendi Kurban Bayrami'nin ilk gunu dogdugu icin kendisine bu isim verilmistir. Ismail, Hekimoglu Ali Pasa Camii yanindaki Camasirci okulunda ilk ogrenimini tamamlamis ve bu okulda muzik yetenegi ve sesinin guzelligi ile ilahicibasi olmustur. Ismail ilk okuldan sonra, Uncu-zade Mehmed Emin Efendi'nin evinde musiki derslerine baslamistir. Yedi yil boyunca Uncu-zade'den musikinin butun makamlarini ve usullerini ogrenmistir. Ayni zamanda haftada iki gun Yenikapi Mevlevi-hanesine devam ederek, Seyh Ali Nutki Dede'nin grubuna katilmistir. Nutki Dede'nin elyazisiyla yazdigi Defter-i Dervisan'a gore Temmuz l798'de Mevlevi cilesine baslamis, Mart l799'da cilesini tamamlayarak Dede unvanini almistir.
Ismail, Dede unvanini aldigi zaman 21 yasindaydi. Ismail cilesi sirasinda "Zulfundedir benim baht-i siyahim" adli buselik sarkiyi bestelemis ve bu eser kendisine ilk sohreti kazandirmistir. Sarki Saray'da da buyuk yanki yapmis ve Ismail sarkinin meski icin Saray'a davet edilmistir. III. Selim'in huzurunda sarkisini okumus, Padisah'in buyuk takdirlerini kazanmistir. III. Selim'in Ismail'le yakindan ilgilenmesi uzerine, Seyh Nutki Dede Ismail'in Mevlevi cile suresini kisaltmistir. Ismail'in cilesi on ay kadar surmustur. Esasinda bu sure 3 yil kadardir. Padisah'in takdirinden sonra. Ismail Dede Saray fasillarina hanende olarak katilmis ve " Ey cesm-i ahu " adli Hicaz nakis Bestesi ile sohretini arttirmistir. Bu donem icersinde Padisah'tan buyuk destek goren Ismail Dede, minnettarligini " Mustak-i cemalin " adli Suzinak Bestesiyle dile getirmistir.
Ismail Dede Efendi l802 yilinin ilk aylarinda, 24 yasindayken evlenmistir. Bu evlilikten iki oglu, uc kizi olmustur. Bu yillarda Dede'yi manevi yonden sarsan pekcok olay olmustur. Ilk cocugu Salih'i 3 yasindayken kaybetmistir. Bu Dede'yi cok sarsmis, duygularini "Bir gonca-femin yaresi vardir cigerimde" adli beyati bestesiyle yansitmistir. Bu uzucu olayi III. Selim'in tahttan indirilisi takip etti. Bir yil sonra III. Selim 27 Temmuz l808'de sehit edildi. Bu olaydan sonra "derdim bana kar eyledi, dermana el ermez" adli arazbar nakis yuruk semaisini bestelemistir. Dede'yi sarsan son buyuk uzucu olay ikinci cocugunu kaybetmesidir. Oglu Mustafa 1810 yilinda bir hastaliktan dolayi alti yasindayken vefat etmistir. Dede Efendi, iki ogulunu da kaybettikten sonra bubn sevgisini hayatta olan uc kiziyla paylasmistir. Kizlarinin isimleri Ayse, Fatma ve Hatice idi. Dede'nin ikinci kizi Fatma hanim, Valide-sultan'in ve cariyelerinin musiki ogretmenligini yapmistir.
III. Selim'in yerini alan IV. Mustafa'nin bir yillik saltanatindan sonra II. Mahmud tahta cikmistir. II. Mahmud'un 31 yillik saltanati boyunca, Dede Efendi donemin en gozde bestekari ve sanatcisi olmustur. Bu donemde sarayin muezzinbasiligina getirilmistir. Dede'nin buyuk koruyucusu II. Mahmud oldugu zaman, Dede 61 yasindaydi. II. Mahmud'un oglu I. Abdulmecit tahta gectigi zaman henuz 16 yasindaydi. Bati muzigi ogrenimi gormus ve bu muzige karsi buyuk ilgi duyan genc padisahin Turk Muzigine karsi fazla bir ilgisi yoktu. Buna ragmen Dede'ye buyuk saygi gostermis ve O'nu Saray'da muhafaza etmistir.
Ismail Dede Efendi, l846'da hacca gitmeye karar verdi. Ogrencilerinden Dellal-zade Ismail ve Mutaf-zade Ahmed Efendi'yi de beraberinde goturdu. Aci kader, Dede orada koleraya yakalanarak hayatini kaybetti. Dede vefat ettiginde 68 yasindaydi. Turk Muziginin bu buyuk bestekari bugun Hicaz'da Mekke sehrinde yatmaktadir.
"Buyuk Dede" lakabiyla anilan Hammami-zade Ismail Dede Efendi, Turk Muziginin yetistirdigi en buyuk bestekarlardandir. Hayati boyunca 500'den fazla eser bestelemistir. 300'e yakin eseri gunumuze kadar gelebilmistir. Bunlarin 50 tanesi dini digerleri din disi eserlerdir. Dede Efendi, en agir bestelerden, en hareketli sarkilara kadar her turlu eser bestelemis ve bu bestelerinde cok basarili olmustur. Eserlerinin pekcogu Turk Muzigi'nin nadide saheserleri arasindadir. Dede, bestelerinde hemen hemen butun makamlari kullanmistir. Ayrica araban-kurdi, hicaz-buselik, saba-buselik, neveser ve sultaniyegah makamlarini ilk O bulmus ve gelistirmistir. Dede inanilmaz muzik dehasiyla, kendisinden sonraki bircok besteci ve icraciyi etkisi altinda birakmistir. Yetistirdigi ogrencilerden Dellal-zade Ismail Efendi ve Zekai Dede Efendi en meshurlarindandir. Zekai Dede Efendi eserlerinin gunumuze kadar gelmesinde buyuk yardimci olmustur. Dede'nin diger meshur ogrencileri; Haci Arif Bey, Nikogos Aga, Hasim Bey, Azmi Dede, Hafiz Hamdi Efendi, Hasan Efendi ve Rifat Bey'dir. Buyuk bir dahi olan Dede Efendi ayni zamanda Neyzen ve buyuk bir ses ustadiydi.
Ismail Dede Efendi'yi bu 150. olum yildonumunde rahmet ve saygi ile aniyoruz. Olumsuz eserlerinin sonsuza kadar, butun dunyada zevk ve ilgiyle dinleneceginden kuskumuz yoktur.
Ayla Varol Clark (ITU Konservatuar '86) <ray.clark@worldlearning.org>
Kaynaklar: S.Ezgi, Y.Oztuna, Turk Bestecileri Ans. ve kendi kisisel arastirmalarim.